03 Macht en vrijheid wanneer gehoorzaamheid eindigt
Macht, groepsdruk & integriteit
Drie artikelen over The New Stanford Prison Experiment. Van onze eerste oordelen over macht en rebellie tot de vraag of mensen trouw blijven aan hun waarden wanneer de rollen veranderen. Met als afsluiting een persoonlijke eindreflectie vanuit psychologie en ACT.
Drie perspectieven. Eén experiment.
En de vraag wie we zijn wanneer macht verschuift.
Macht en vrijheid: wanneer gehoorzaamheid eindigt
Over falend leiderschap, groepsdynamiek, aangeleerde afhankelijkheid en de kracht van intelligente rebellie. Een persoonlijke eindreflectie op The New Stanford Prison Experiment, vanuit mijn werkervaring in de jeugddetentie, de psychologie en ACT.
Aan het begin van deze serie had ik vooral bewondering voor de deelnemers die het gezag durfden uit te dagen. Niet omdat ik tegen regels ben, maar omdat ik graag zie dat mensen zelfstandig blijven nadenken. Vervolgens kregen diezelfde rebellen zelf de macht. En nu, aan het einde van het experiment, blijkt misschien wel het interessantste: wat gebeurt er wanneer niemand de verantwoordelijkheid voor die macht meer wil dragen?
Ik heb jarenlang gewerkt in de jeugddetentie en daarvoor in de jeugdzorg. Daardoor kijk ik waarschijnlijk anders naar deze serie dan iemand die nooit in een gesloten setting heeft gewerkt. Ik herken het aftasten van grenzen, de onderlinge hiërarchie, de behoefte aan autonomie en het belang van consequent handelen. Maar ik zie ook situaties waarbij ik denk: dit had je als professional heel anders kunnen aanpakken.
Wat mij gedurende de laatste afleveringen steeds meer opvalt, is niet alleen hoe de gevangenen met macht omgaan, maar vooral hoe weinig samenwerking, creativiteit en gezamenlijk leiderschap de bewakers laten zien. En dat uiteindelijk een veel grotere bedreiging voor de orde dan een gevangene die af en toe een regel uitdaagt. Een discussie die ik regelmatig met mijn werkgever voerde: als ik instap heb ik rugdekking nodig.
Brendan verliest zijn gezag. Dankzij zijn eigen collega's.
Na de wisseling van de rollen komen de gevangenen steeds nadrukkelijker in opstand tegen Brendan als bewaker. Jeff grijpt nauwelijks in. Een vrouwelijke bewaker doet dat wel, maar valt daarbij Jeff voor de hele groep af. Vervolgens bespreken de gevangenen dat ze Brendan willen negeren. Jeff stelt zelf ook voor om Brendan te negeren. Daarmee wordt Brendan feitelijk buitenspel gezet. Je kunt iemand een uniform geven en formeel bevoegdheden toekennen, maar wanneer zijn eigen collega's zijn positie ondergraven, blijft er van dat gezag weinig over.
Ik vind dit een opvallend moment. Niet eens zozeer vanwege het gedrag van de gevangenen, maar vanwege het gebrek aan samenwerking tussen de bewakers. Ze hoeven het echt niet altijd met elkaar eens te zijn. Sterker nog, verschil van inzicht kan juist waardevol zijn. Maar dat bespreek je onderling. Niet door iemand voor de groep zijn geloofwaardigheid te ontnemen. Wat ik in de uitgezonden beelden mis, is een duidelijke reflectie van de betrokken psychologen op die onderlinge verdeeldheid. Want hier ligt naar mijn idee een essentieel groepspsychologisch mechanisme: een groep hoeft het gezag niet eens actief omver te werpen wanneer degenen die het moeten uitoefenen dat zelf al afbreken.
Formele macht is nog geen gedragen gezag
Een functie geeft bevoegdheden, maar gezag ontstaat ook door duidelijkheid, onderlinge steun en voorspelbaar handelen. Wanneer leiders elkaar publiekelijk ondermijnen, neemt de ruimte voor informeel leiderschap binnen de groep toe. Dat kan constructief zijn, maar ook leiden tot strijd om de macht.
Drie gevangenen aan een leuning: pick your battles
Dan komt er een scène die ik onmiddellijk herken uit mijn werk. Drie gevangenen gaan aan de leuningen hangen en beproeven daarmee de autoriteit van de bewakers. In een jeugdgevangenis is dit ongeveer de orde van de dag. Jongeren proberen uit waar de grenzen liggen. Soms vanuit verzet, soms uit verveling, soms voor de lol en soms vooral omdat ze willen weten of jij doet wat je zegt. Mijn uitgangspunt was altijd: pick your battles. Niet ieder klein voorval hoeft een machtsstrijd te worden. Wat je aandacht geeft, groeit. Als je op ieder onschuldig geintje onmiddellijk streng reageert, maak je jezelf al snel onredelijk en creëer je soms zelf het conflict dat je had kunnen voorkomen. Ik keek daarom naar de context. Was de sfeer lollig maar positief? Dan maakte ik er vaak een "geintje met een seintje" van. De boodschap was duidelijk, maar zonder iemand voor schut te zetten. Was de sfeer grimmig of merkte ik dat iemand bewust de confrontatie zocht? Dan volgde een duidelijke waarschuwing. Gebeurde het opnieuw, dan gaf ik aan dat dit de laatste waarschuwing was en dat bij herhaling een consequentie zou volgen. Uiteraard vraagt direct gevaar om direct ingrijpen. Maar bij onschuldig grensverkennend gedrag is proportionaliteit minstens zo belangrijk als duidelijkheid. En dat werkte niet altijd. Soms moest ik alsnog ingrijpen. Maar de jongeren wisten doorgaans wel waar ze bij mij aan toe waren. Dat is voor mij een belangrijk onderdeel van leiderschap. Je hoeft niet voortdurend te bewijzen dat jij de baas bent. Dat is in mijn ogen niet authentiek. Je moet laten zien dat je verantwoordelijkheid kunt dragen.
Jeff wil vertrouwen winnen, maar verliest de controle
Vervolgens moeten de nieuwe bewakers een oefening uitvoeren waarbij iedereen met zijn gezicht op de vloer moet gaan liggen. Opvallend genoeg is dat precies het soort behandeling dat zij zelf weigerden toen ze nog gevangenen waren. Hier wordt de vraag uit mijn tweede blog opnieuw relevant: blijven onze principes hetzelfde wanneer de rollen veranderen? Jeff kiest uiteindelijk een opvallende oplossing. Hij stelt zich kwetsbaar op tegenover de gevangenen en vertelt dat hij alle regels overboord wil gooien. Hij presenteert dat als het inzicht dat hij uit het experiment heeft gehaald. Ik zie dat anders. Voor mij komt dit vooral over als een zwaktebod. Ik krijg de indruk dat Jeff inziet dat hij zijn gezag niet meer kan herstellen en daarom probeert de sympathie van de gevangenen te winnen. Misschien hoopt hij op die manier zonder verdere conflicten zijn tijd uit te zitten. Dat is mijn interpretatie, geen vaststelling van zijn motieven. Maar de gevolgen zijn behoorlijk zichtbaar: de bewakers verliezen hun invloed en de gevangenen bepalen steeds meer zelf wat er gebeurt. Ik vind het belangrijk om onderscheid te maken tussen kwetsbaarheid tonen en verantwoordelijkheid loslaten. Een leider mag twijfelen, fouten toegeven en terugkomen op een onredelijke beslissing. Dat kan juist vertrouwen opleveren. Maar je kunt niet verwachten dat anderen jou vertrouwen wanneer jouw regels, uitspraken en besluiten voortdurend veranderen.
Vertrouwen ontstaat door consequent handelen
Zeggen wat je doet en doen wat je zegt. Daarbij hoort ook dat je uitlegt waarom je een grens stelt, bereid bent een fout te herstellen en dezelfde maatstaf voor iedereen hanteert. Betrouwbaarheid vraagt niet om starheid, maar om voorspelbaarheid en integriteit.

Van vrijheid naar anarchie
Als de formele leiding wegvalt, verdwijnt de behoefte aan structuur niet automatisch. Er ontstaat juist ruimte voor een andere machtsverdeling. De rangorde binnen de groep gaat steeds nadrukkelijker gelden. Een van de deelnemers vergelijkt de situatie met Lord of the Flies, de roman waarin een groep jongens zonder volwassen toezicht zelf een samenleving probeert te organiseren. Ik vind die vergelijking aardig accuraat. Het probleem is niet dat mensen vrijheid krijgen. Het probleem is dat niemand nog duidelijk verantwoordelijkheid neemt voor de veiligheid en de onderlinge afspraken. Hardley, Lucas en Anatoly willen de situatie verder op scherp zetten. Ze sluiten een bewaker in om zijn sleutels te bemachtigen. De andere bewakers grijpen nauwelijks in. Hier gaan bij mij alle alarmbellen af. In mijn eigen werk zou bij een serieuze poging om een medewerker in te sluiten en sleutels af te pakken allang alarm zijn geslagen. Het voorkomen dat jongeren toegang krijgen tot sleutels is een fundamenteel veiligheidsvraagstuk. Daar ga je geen risico mee nemen.
In de serie zie ik nauwelijks een gezamenlijke reactie en ook achteraf ontbreken duidelijke consequenties. Dat maakt het gezag voor mij ongeloofwaardig. Ik weet dat dit een televisie-experiment is en geen echte jeugdgevangenis. Juist daardoor kun je niet iedere professionele veiligheidsregel één op één toepassen. Toch doet het gebrek aan begrenzing voor mij afbreuk aan de geloofwaardigheid van de situatie. Als ik zelf gevangene was geweest, had ik op dit punt waarschijnlijk het experiment verlaten. Puur vanwege de stuurloosheid. Er is voor mij een groot verschil tussen vrijheid en anarchie. Vrijheid vraagt dat je ruimte krijgt om zelf keuzes te maken. Anarchie in deze situatie betekent dat de sterkste of meest dominante groepsleden die keuzes steeds meer voor anderen kunnen bepalen. En juist dan kan de vrijheid van de één ten koste gaan van die van de ander.
Dat is een fenomeen binnen groepsdynamiek waar ik heel slecht tegen kan. Ik herken daarin ook mijn eigen schema's. Als kind leerde ik al om op te komen voor mensen die minder sterk staan. Dat heeft mijn gevoel voor rechtvaardigheid behoorlijk gevormd. Wanneer ik zie dat iemand zijn positie of macht gebruikt ten koste van een ander, merk ik dat ik daar sterk op reageer. En wanneer een systeem die ongelijkheid niet alleen laat bestaan, maar soms zelfs in stand houdt, wordt dat gevoel nog sterker.
Dat kom ik ook in mijn privéleven regelmatig tegen. Ik zie mensen die tussen wal en schip vallen omdat ze niet binnen de bestaande regels, procedures of verwachtingen passen. Mensen die onvoldoende in staat zijn om voor zichzelf op te komen, die niet gehoord worden of bij wie juist hun kwetsbaarheid tegen hen lijkt te werken. Terwijl de instanties die hen zouden moeten beschermen vooral kijken naar hun eigen regels, bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Iedereen handelt dan misschien keurig binnen zijn eigen kader, maar ondertussen staat degene om wie het gaat met lege handen.
Met die ongelijkheid kan ik moeilijk omgaan. Compassie en rechtvaardigheid zijn voor mij belangrijke waarden. Tegelijkertijd besef ik dat mijn eigen schema's daarin een rol spelen. Mijn neiging om op te komen voor de ander kan zo sterk zijn dat ik me soms verantwoordelijk voel voor situaties die ik helemaal niet zelfstandig kan oplossen. Dat is niet altijd helpend, ook niet voor mezelf. Toch wil ik die betrokkenheid niet kwijt. Het gaat er voor mij vooral om hoe ik ermee omga. Kom ik in opstand omdat ik vanuit frustratie reageer, of kies ik bewust om iets aan te kaarten omdat het raakt aan mijn waarden? En wanneer mijn invloed ophoudt, kan ik dan ook besluiten afstand te nemen zonder daarmee mijn compassie te verliezen? Daar raakt dit experiment voor mij opnieuw aan intelligente rebellie. Niet accepteren dat de sterkste automatisch bepaalt wat er gebeurt, maar ook niet iedere onrechtvaardigheid persoonlijk hoeven bevechten. Het vraagt om een balans tussen opkomen voor anderen en erkennen waar mijn eigen verantwoordelijkheid eindigt.
Lee, Pete en Berens: verschillende vormen van leiderschap
Chris Lee valt mij in deze fase steeds positiever op. Doordat hij beide kanten heeft ervaren, lijkt hij gemakkelijker een brug te kunnen slaan tussen gevangenen en bewakers. Hij heeft ondervonden hoe het is om gezag uit te oefenen, maar ook hoe het voelt om eraan onderworpen te zijn. Dat maakt zijn perspectief interessant. Je hoeft het niet met iemand eens te zijn om diens positie beter te kunnen begrijpen. Wanneer Pete vervolgens hoofdbewaker wordt, herken ik iets wat ik bij Jeff mis. Pete benoemt dat regels ook voor bewakers niet altijd prettig zijn, maar dat ze wel nodig kunnen zijn om te voorkomen dat de situatie in chaos verandert. Hij benadrukt bovendien dat de bewakers achter elkaar moeten staan. Die combinatie vind ik overtuigender. Hij doet niet alsof regels altijd leuk of vanzelfsprekend rechtvaardig zijn. Hij erkent de bezwaren, maar probeert tegelijk verantwoordelijkheid te nemen voor het geheel.
Van de oorspronkelijke bewakers vond ik Berens uiteindelijk het sterkst. Zij kwam op mij authentiek over: vriendelijk in zijn benadering, maar streng wanneer dat nodig was. Dat sluit het meest aan bij de manier waarop ik zelf werkte. Niet iemand willen overheersen, maar duidelijk zijn over wat je redelijkerwijs van elkaar mag verwachten. En dat geldt voor beide kanten. Een gevangene mag verwachten dat een bewaker zorgvuldig en respectvol handelt. Een bewaker mag van een gevangene verwachten dat hij rekening houdt met de veiligheid en vrijheid van anderen. Gezag en respect hoeven geen eenrichtingsverkeer te zijn.

Wat gebeurt er wanneer er helemaal geen bewakers meer zijn?
Dan verandert het experiment opnieuw. Er zijn geen bewakers meer. Ik vind dat misschien wel een van de interessantste wendingen. Want nu krijgen de deelnemers de kans om zelf te bepalen hoe ze samen willen leven. Als ik naar mezelf kijk, zou ik waarschijnlijk vrij snel het initiatief nemen om een paar gezamenlijke afspraken te maken. Ik kan slecht tegen regels die nergens op slaan. Maar dat betekent niet dat ik zonder regels wil leven. Ik zou willen onderzoeken welke regels daadwerkelijk iets bijdragen aan veiligheid, redelijkheid en samenleven. Niet meer dan nodig, maar ook niet minder. Mike is een van de eersten die met een concreet voorstel komt. Hij wil het eten uitdelen en neemt ook verantwoordelijkheid voor het opruimen. Ik vraag me af welke waarden bij hem meespelen. Harmonie en zorgzaamheid lijken voor hem belangrijk. Tegelijk vraag ik me af of er ook iets zit van graag aardig gevonden willen worden. Dat hoeft elkaar natuurlijk niet uit te sluiten. Je kunt oprecht zorgzaam zijn en tegelijkertijd behoefte hebben aan waardering. Maar leiderschap vraagt wat mij betreft meer dan behulpzaam zijn. Soms moet je ook een grens stellen waar anderen niet blij mee zijn. Mijn eigen uitgangspunt zou wederkerigheid zijn. Wat mogen we redelijkerwijs van elkaar verwachten? Wie draagt welke verantwoordelijkheid? En hoe zorgen we ervoor dat niet alleen de luidste of meest dominante mensen bepalen hoe iedereen moet leven?
Vrijheid is niet hetzelfde als nergens rekening mee hoeven houden
Werkelijke autonomie betekent dat je invloed kunt uitoefenen op je keuzes én verantwoordelijkheid neemt voor de gevolgen ervan. Samen afspraken maken is iets anders dan blind gehoorzamen aan regels die een ander heeft opgelegd.
Tien dagen gevangenschap en de psychologie van afhankelijkheid
Wat mij ook opvalt, is hoe snel de deelnemers gewend lijken te raken aan de structuur van het experiment. Na ongeveer tien dagen is die omgeving, hoe beperkt ook, vertrouwd geworden. Wanneer er ineens meer vrijheid ontstaat, betekent dat niet automatisch dat iedereen onmiddellijk weet wat hij ermee moet doen. Ik herken dat mechanisme uit mijn werk in de jeugddetentie, al gaat het daar vaak over jongeren die veel langer binnen hebben gezeten. Sommige jongeren keken enorm uit naar hun verlof. Ze waren wekenlang enthousiast over wat ze buiten allemaal wilden doen. Maar zodra de werkelijke vrijheid aan het einde van de detentie- en verlofperiode dichterbij kwam, gebeurde er soms iets opmerkelijks. Ze vertoonden plotseling gedrag waardoor hun verlof niet door kon gaan. Ze hielden zich niet meer aan regels over op tijd komen of het gebruik van drugs, waardoor ze weer opnieuw verlof moesten opbouwen en hun tijd binnen oprekten.
Collega's noemden dat weleens dom. Ik keek daar anders naar. Ik zei dan: misschien is dit juist heel slim oplossingsgedrag, bij gebrek aan voldoende zekerheid. Niet omdat het uiteindelijk een helpende oplossing was. Maar omdat het op dat moment wél een functie kon hebben. Binnen wisten die jongeren waar ze aan toe waren. De dagindeling was duidelijk. Er waren medewerkers beschikbaar, er waren regels en er was structuur. Buiten moesten ze opeens veel meer zelf beslissen. Omgaan met verleidingen, groepsdruk, verwachtingen, verantwoordelijkheden en de angst om opnieuw fouten te maken. Sommigen wilden het buiten juist heel graag goed doen, maar hadden nog onvoldoende vertrouwen dat ze dat zelfstandig konden. Dan kan het onbewust aantrekkelijk worden om een situatie te creëren waarin je weer terugkomt in de vertrouwde omgeving. Natuurlijk verklaart dit niet ieder mislukt verlof. Gedrag kan verschillende functies hebben en die moet je per jongere onderzoeken. Maar wie uitsluitend naar de overtreding kijkt, mist mogelijk de onzekerheid die eraan voorafging.
Hoe leer je verantwoordelijkheid wanneer je nooit mag oefenen?
Dat brengt me bij een ervaring uit mijn tijd als groepswerker in de jeugdzorg. Ik was mentor van een jongere die moeite had om verantwoord met zijn telefoon om te gaan. Binnen mocht hij daarom geen telefoon gebruiken. Buiten mocht hij dat wel. Zonder direct toezicht. Ik vond dat een merkwaardige tegenstelling. We verwachtten dat deze jongere buiten zelfstandig verantwoordelijke keuzes maakte, terwijl we hem binnen geen mogelijkheid boden om daarmee te oefenen. Ik heb toen met de gedragswetenschapper besproken of we de telefoon ook binnen konden toestaan, maar dan binnen duidelijke kaders en afspraken. Op die manier konden we hem begeleiden terwijl hij oefende. We konden bespreken wat goed ging, waar hij tegenaan liep en hoe hij met moeilijke situaties kon omgaan. Dat was destijds nog niet geprobeerd. Ik heb me er behoorlijk sterk voor gemaakt. Want hoe kun je iemand volledig verantwoordelijk houden voor gedrag buiten, wanneer je hem binnen nauwelijks de gelegenheid hebt gegeven om die verantwoordelijkheid te leren?
Natuurlijk betekent autonomie niet dat je iedere vrijheid onmiddellijk onbeperkt moet geven. Zeker bij kwetsbare jongeren zijn veiligheid en begeleiding noodzakelijk. Maar verantwoordelijkheid leer je niet uitsluitend door verantwoordelijkheden weg te nemen. Je leert het ook door te oefenen, fouten te mogen maken binnen veilige grenzen en vervolgens te onderzoeken wat je anders kunt doen. Dat geldt eveneens voor weerbaarheid tegen groepsdruk. Je kunt een jongere niet voor altijd beschermen tegen mensen die verkeerde keuzes maken. Je kunt hem wel leren herkennen wanneer een groep hem meesleept, wat dat met hem doet en hoe hij een andere keuze kan maken.
Ik ben ervan overtuigd dat we daarin veel meer zouden moeten investeren. Mijn verwachting is dat het versterken van autonomie, verantwoordelijkheid en sociale weerbaarheid kan bijdragen aan een succesvolle terugkeer in de samenleving. Of een specifieke aanpak ook daadwerkelijk recidive vermindert, vraagt uiteraard om onderzoek. Maar het uitgangspunt blijft voor mij logisch: wie buiten zelfstandig moet functioneren, moet binnen al kunnen oefenen met zelfstandigheid.
Kijk niet alleen naar wat iemand doet, maar ook naar de functie van het gedrag
Binnen een contextuele benadering kijken we naar gedrag in samenhang met de omstandigheden waarin het ontstaat en de gevolgen die het heeft. Een jongere die zijn verlof lijkt te saboteren, kan bijvoorbeeld proberen onzekerheid te verminderen. Dat maakt het gedrag niet automatisch verstandig, maar wel begrijpelijker. En wat je begrijpt, kun je gerichter begeleiden.
Van ananas naar: wij hebben de macht
Tegen het einde van het experiment komt Terry met een voorstel: waarom stoppen ze niet gewoon met zijn allen? Lee vindt dat lastig. Hij wil het experiment afmaken. Hij heeft zich immers gecommitteerd aan deelname. Wat ik interessant vind, is dat de deelnemers hierover als groep gaan overleggen, terwijl iedereen individueel de mogelijkheid heeft om te vertrekken. Daarvoor bestaat zelfs een afgesproken safeword: ananas. Toch krijgt gezamenlijk stoppen voor sommigen een andere betekenis. Niet langer vertrekken omdat je de situatie niet aankunt, maar bewust gezamenlijk besluiten dat je niet meer wilt deelnemen. Mike noemt dat revolutionair en krachtig. Opnieuw zie ik bij hem dezelfde gedachte terug die mij in de tweede blog al opviel: je hoeft geen slachtoffer te blijven van je omstandigheden. Hij richt zich op wat hij zelf kan beïnvloeden. En in dit geval is dat de keuze om door te gaan of te stoppen. Mike overtuigt Lee bovendien met de gedachte dat het experiment misschien helemaal geen vast eindpunt hoeft te hebben in de betekenis die deelnemers eraan geven. Dat vind ik psychologisch interessant. Want waarom zouden mensen blijven deelnemen aan iets waar ze niet meer achter staan, uitsluitend omdat ze zich eerder hebben voorgenomen het af te maken? Tegelijk is stoppen niet per definitie moediger dan blijven. Precies dat verschil wordt zichtbaar bij Robinson.
Robinson: wanneer volhouden een deel van je identiteit is
Robinson is een veteraan. Voor hem heeft doorzetten een bijzondere betekenis. Hij vergelijkt zijn deelname met zijn ervaringen tijdens een uitzending. Voor hem staat blijven voor loyaliteit, doorzettingsvermogen en het nakomen van een belofte. Ik vind het sterk dat hij zijn twijfels met de groep deelt. Hij gaat niet automatisch mee met de meerderheid. Hij benoemt dat sommigen gezamenlijk stoppen misschien als falen zouden kunnen zien. Dat is een begrijpelijke worsteling wanneer volhouden een belangrijk onderdeel van je zelfbeeld is. Vanuit ACT vind ik dit een interessant moment. Waarden zoals loyaliteit en moed kunnen richting geven, maar ook star worden wanneer we ervan maken dat we onder alle omstandigheden móéten volhouden. Robinson lijkt daar zelf ook over na te denken. Uiteindelijk spreekt hij de groep toe. Hij benoemt dat zij alles samen hebben doorstaan en dat de gevangenen in zekere zin altijd macht hebben gehad. Niet omdat zij voortdurend de regels bepaalden, maar omdat zij uiteindelijk zelf konden kiezen hoe ze zich ertoe verhielden. Voor Robinson blijkt de eenheid van de groep uiteindelijk belangrijker dan vasthouden aan zijn oorspronkelijke standpunt. En daar zit voor mij de mooiste ontwikkeling van het hele experiment.

Verbinding ontstaat niet doordat iedereen hetzelfde denkt
De groep was inmiddels verdeeld in twee kampen. De één wilde vertrekken, de ander blijven. Ze hadden verschillende achtergronden, ervaringen en overtuigingen. Ook hun redenen om te stoppen of door te gaan verschilden. Toch kwamen ze dichter bij elkaar door met elkaar te praten. Niet doordat iedereen plotseling hetzelfde ging denken, maar doordat ze ruimte maakten om elkaars perspectief te begrijpen. Robinson hoefde zijn eerdere overtuiging niet verkeerd te vinden om toch een andere keuze te maken. En de anderen hoefden hem niet af te wijzen omdat hij aanvankelijk een andere keuze wilde maken. Dat is misschien wel een van de meest waardevolle inzichten uit deze serie.
Ik zou willen dat we dat wat vaker terugzagen in de wereld buiten dit experiment. We lijken steeds gemakkelijker te kijken naar wat ons van elkaar onderscheidt. Politieke voorkeur, religie, afkomst, gender, levensstijl of overtuigingen. Verschillen worden dan al snel grenzen tussen mensen. Terwijl juist die verschillen ook aanleiding kunnen zijn om nieuwsgierig te worden. Wat maakt dat iemand zo denkt? Welke ervaringen zitten daarachter? En wat vinden we, ondanks onze verschillen, allebei belangrijk? Want onder veel van die verschillen ligt een gedeeld menselijk verlangen: in vrijheid en waardigheid kunnen leven. Vrijheid om te zijn wie je bent. Vrijheid van geloof en levensovertuiging. Vrijheid om je genderidentiteit te uiten. Vrijheid om je dagelijkse leven vorm te geven. Vrijheid van oorlog, onderdrukking en willekeur. En de vrijheid om andere keuzes te maken dan de mensen om je heen. Dat betekent niet dat iedereen hetzelfde wil, of dat alle overtuigingen zonder meer met elkaar verenigbaar zijn. Maar we kunnen wel proberen elkaars menselijkheid te blijven zien wanneer we het fundamenteel oneens zijn. En dat is volgens mij precies wat in die laatste fase van het experiment zichtbaar wordt.
ACT: niet alles kunnen bepalen, maar wel richting kiezen
Gedurende het drieluik heb ik verschillende keren de verbinding met Acceptance and Commitment Therapy (ACT) gemaakt. ACT richt zich op psychologische flexibiliteit: kunnen omgaan met moeilijke gedachten en gevoelens, terwijl je blijft handelen in de richting van wat voor jou belangrijk is. Mike laat daar iets interessants van zien. Hij blijft zoeken naar wat hij zelf kan beïnvloeden. Robinson laat iets anders zien: de bereidheid om zijn overtuiging opnieuw te onderzoeken wanneer een andere waarde belangrijker blijkt te worden. En ook de uiteindelijke keuze van de groep is vanuit ACT interessant. Ze proberen niet langer uitsluitend de macht van de ander te veranderen. Ze onderzoeken welke keuze ze zelf willen maken. Dat betekent niet dat de buitenwereld geen invloed meer heeft. Integendeel. Macht en omstandigheden kunnen onze mogelijkheden daadwerkelijk beperken. Maar binnen de ruimte die er nog is, kun je onderzoeken hoe je wilt handelen.
Een waarde is een richting, geen bevel
Moed betekent niet dat je altijd moet blijven. Loyaliteit betekent niet dat je nooit van mening mag veranderen. Vrijheid betekent niet dat je geen rekening hoeft te houden met anderen. En integriteit betekent niet dat je altijd gelijk hebt. Psychologische flexibiliteit helpt om per situatie opnieuw te bepalen welk gedrag past bij de waarden die je wilt uitdragen.
Intelligente rebellie: de cirkel is rond
Een van de deelnemers sluit af met de gedachte dat het land gebouwd is op macht en controle, maar dat gewone mensen zelf óók macht hebben. Daarvoor moeten ze wel de moed hebben om op te staan. Die uitspraak brengt mij terug naar het begin van dit drieluik. In mijn eerste blog schreef ik over mijn bewondering voor intelligente rebellie. Voor mensen die niet automatisch gehoorzamen, maar kritisch blijven nadenken over de regels en verwachtingen die hun worden opgelegd. In de tweede blog werd duidelijk dat ook rebellen hun eigen principes kunnen verliezen zodra ze zelf de macht krijgen. En nu zie ik een groep die ontdekt dat macht niet uitsluitend ligt bij degene die de regels bepaalt. Macht kan ook bestaan uit gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen, elkaar aanspreken, alternatieven bedenken en besluiten ergens niet langer aan mee te werken. Maar daarmee komen we ook bij een belangrijke nuance. Niet iedere opstand is intelligente rebellie.
Drie gevangenen die proberen sleutels af te pakken, tonen misschien dat ze het gezag kunnen uitdagen. Maar wat willen ze ermee bereiken? En wat zijn de gevolgen voor de anderen?
Jeff die alle regels afschaft, lijkt vrijheid te bieden. Maar wanneer daardoor niemand meer verantwoordelijkheid neemt, ontstaat niet automatisch een rechtvaardigere situatie.
De deelnemers die uiteindelijk met elkaar in gesprek gaan en hun eigen keuze onderzoeken, laten voor mij iets anders zien. Zij verzetten zich niet uitsluitend tegen wat er bestaat. Ze onderzoeken wat zij daarvoor in de plaats willen. En daar zit voor mij de essentie van intelligente rebellie.
Intelligente rebellie heeft een doel
Niet dwarsliggen om het dwarsliggen. Niet de macht willen overnemen om vervolgens precies hetzelfde te doen als degene die je bekritiseerde. Maar durven onderzoeken of bestaande regels, besluiten en machtsverhoudingen nog bijdragen aan hun oorspronkelijke bedoeling.
Intelligente rebellie vraagt kritisch denkvermogen, creativiteit, integriteit en verantwoordelijkheid. Het betekent onrecht durven benoemen én bereid zijn constructief mee te denken over verandering. Soms door een vraag te stellen. Soms door een regel ter discussie te stellen. Soms door samenwerking te zoeken. Soms door bewust te weigeren nog langer mee te werken aan iets waar je niet achter kunt staan.
De echte uitdaging ligt buiten het experiment
Wat ik uiteindelijk meeneem uit deze serie, is dat vrijheid, verantwoordelijkheid en verbinding niet tegenover elkaar hoeven te staan. Sterker nog, volgens mij hebben we ze alle drie nodig. Zonder vrijheid wordt gehoorzaamheid gemakkelijk een automatisme. Zonder verantwoordelijkheid kan vrijheid ten koste gaan van anderen. En zonder verbinding kunnen verschillen van inzicht veranderen in een strijd tussen kampen. Dat zie je niet alleen in een gevangenisexperiment. Het speelt op de werkvloer, in gezinnen, binnen de hulpverlening, in organisaties en in de politiek.
We hebben mensen nodig die regels durven bevragen. Maar ook mensen die verantwoordelijkheid willen dragen. Mensen die kunnen begrenzen zonder te vernederen. En mensen die van mening durven veranderen zonder dat als verlies te ervaren.
Mijn grootste bewondering gaat daarom uiteindelijk niet naar degene die de meeste macht wist te krijgen. Ook niet naar degene die de meeste regels wist te overtreden. Maar naar de momenten waarop deelnemers bereid waren hun eigen overtuigingen te onderzoeken, verantwoordelijkheid te nemen en ondanks hun verschillen weer verbinding te zoeken. Het is namelijk misschien wel veel gemakkelijker om tegen iemand op te staan dan om met iemand in gesprek te blijven die de wereld totaal anders ziet. Daar is óók moed voor nodig.
Vijf vragen over jouw eigen vrijheid
Je hoeft de serie niet gezien te hebben om deze vragen op je eigen leven te betrekken.
Welke regels volg jij zonder ze nog echt te onderzoeken?
Zijn ze daadwerkelijk nodig, of houd je je eraan omdat het nu eenmaal zo hoort?
Hoe ga jij met macht om?
Wanneer je invloed hebt op anderen, gebruik je die dan om controle uit te oefenen, of om verantwoordelijkheid te dragen?
Wat gebeurt er wanneer iemand jouw gezag uitdaagt?
Kun je kritisch gedrag onderzoeken, of voel je vooral de behoefte om je positie te verdedigen?
Wanneer houd jij vast aan iets omdat je niet wilt falen?
En wanneer zou loslaten misschien juist beter passen bij wat je belangrijk vindt?
Kun jij verbinding blijven zoeken met iemand die fundamenteel anders denkt?
Zonder jezelf te verliezen, maar ook zonder de ander uitsluitend te beoordelen op het verschil tussen jullie?
Je hoeft niet op iedere vraag direct een antwoord te hebben. Alleen al opmerken hoe je doorgaans reageert, kan ruimte geven voor een nieuwe keuze.
Tot slot: de moed om zelf te kiezen
Toen ik aan dit drieluik begon, wilde ik vooral onderzoeken waarom ik zo'n zwak heb voor mensen die kritisch durven zijn op gezag. Tijdens de rolwisseling werd ik geconfronteerd met de vraag of ik diezelfde mensen ook kritisch durf te beoordelen wanneer ze zelf de macht krijgen. En aan het einde kom ik eigenlijk weer bij mijn oorspronkelijke uitgangspunt uit, maar met een extra inzicht. Ik heb nog steeds bewondering voor mensen die durven opstaan. Maar opstaan krijgt pas werkelijk betekenis wanneer je weet waarvoor je opstaat. Voor rechtvaardigheid. Voor autonomie. Voor waardigheid. Voor de vrijheid om jezelf te mogen zijn. En voor een samenleving waarin ook mensen die anders denken een plaats hebben. Dat vraagt niet dat we allemaal hetzelfde worden. Het vraagt dat we bereid zijn onze eigen macht, overtuigingen en verantwoordelijkheid onder ogen te zien. Voor mij is dat de belangrijkste les uit The New Stanford Prison Experiment.
En wanneer we het daar niet over eens zijn? Dan begint misschien wel het belangrijkste gesprek.
Dit artikel vormt de persoonlijke eindreflectie op het drieluik over The New Stanford Prison Experiment. De observaties zijn gebaseerd op de uitgezonden, gemonteerde afleveringen en worden geïnterpreteerd vanuit psychologie, ACT en mijn eigen werkervaring in de jeugdzorg en jeugddetentie. Uitspraken over mogelijke motieven van deelnemers zijn interpretaties, geen psychologische diagnoses. De serie is een aanleiding voor reflectie en geen sluitend wetenschappelijk bewijs over menselijk gedrag.
Verder lezen
- Deel 1 – Macht, groepsdruk, authenticiteit en intelligente rebellie
- Deel 2 – Macht en integriteit: als rebellen bewakers worden
- Association for Contextual Behavioral Science – achtergrond bij ACT en psychologische flexibiliteit
- Haslam & Reicher – groepsprocessen en machtsverhoudingen binnen gevangenisexperimenten