02 Macht en integriteit: als rebellen bewakers worden

02 Macht en integriteit: als rebellen bewakers worden

Praktijk SAOR · Psychologisch drieluik

Macht, groepsdruk & integriteit

Drie artikelen over The New Stanford Prison Experiment. Van onze eerste oordelen over macht en rebellie tot de vraag of mensen trouw blijven aan hun waarden wanneer de rollen veranderen. Met na de laatste aflevering een persoonlijke eindreflectie vanuit psychologie en ACT.

Psychologie & Bewustwording · Deel 2

De macht wisselt. Maar veranderen onze principes mee?

Over macht, hypocrisie, integriteit en de uitdaging om trouw te blijven aan jezelf. Een ACT-analyse van de rolwisseling in The New Stanford Prison Experiment.

Het is één ding om te weten waar je voor staat. Het is iets heel anders om daarnaar te blijven handelen wanneer de omstandigheden veranderen en het je iets kost.

Tussenstand na vier afleveringen

Een voorlopige psychologische analyse

Dit is mijn persoonlijke tussenstand na de eerste vier afleveringen van The New Stanford Prison Experiment. De serie is nog niet afgelopen. Nieuwe gebeurtenissen kunnen mijn interpretatie van de deelnemers en hun keuzes veranderen.

In mijn vorige blog over macht, groepsdruk, authenticiteit en intelligente rebellie onderzocht ik waarom ik bewondering heb voor mensen die het gezag kritisch durven te bevragen, terwijl anderen datzelfde gedrag juist lastig of onverantwoordelijk vinden. Daarbij liet ik zien hoe onze eigen waarden bepalen wat we in anderen zien. Maar na vier afleveringen dringt zich een andere vraag op: hanteren we dezelfde maatstaf wanneer de machtsverhoudingen veranderen? Geldt dat ook voor mij, wanneer de rebellen die ik bewonder zelf de macht krijgen?

De rolwisseling in aflevering vier van de Netflix-serie The New Stanford Prison Experiment maakt dat voor mij nog interessanter. De gevangenen die eerder kritiek hadden op de bewakers, krijgen zelf een uniform. De mannen die zich op hun gezagspositie beriepen, moeten ineens gehoorzamen. En degenen die zo hoog opgaven van discipline en goed gedrag, blijken lang niet allemaal bereid die principes overeind te houden wanneer hun de nieuwe machthebbers niet bevallen. Ik merk dat ik daar nogal scherp op reageer. Want hoe principieel is jouw overtuiging wanneer je die alleen verdedigt zolang het in jouw eigen voordeel werkt?

Drie rebellen krijgen de sleutels

In de nieuwe fase worden Pete, Brendan en Jeff bewakers. Vooral Pete en Brendan waren eerder opgevallen doordat ze het gezag ter discussie stelden. Ze vroegen waarom bepaalde regels vanzelfsprekend waren en kregen te maken met zware sancties. Niet alle gevangenen waardeerden dat verzet. Voor een deel van de groep waren het vooral lastpakken die de rust verstoorden. Nu draaien de rollen om. Diezelfde mannen krijgen de opdracht orde te handhaven. Ze kiezen in deze eerste aflevering waarin de rollen zijn omgedraaid voor een strenge aanpak en leggen de bestaande regels nadrukkelijk op tafel. Dat vind ik op zichzelf niet vreemd: kritisch zijn op machtsuitoefening betekent niet dat je iedere vorm van gezag moet afwijzen. Een regel kan noodzakelijk zijn, terwijl de manier waarop hij wordt toegepast nog steeds ter discussie mag staan. Wat mij vooral fascineert, is de reactie van hun voormalige medegevangenen. Nog voordat de nieuwe bewakers een concrete sanctie hebben opgelegd, is het wantrouwen al groot. Hun eerdere opstandigheid wordt nu gebruikt als argument waarom zij onmogelijk leiding zouden kunnen geven. Wat niet wordt gezien, is dat deze drie misschien wel eigenlijk juíst medestanders waren, die nu nog niet zichtbaar, maar later mogelijk ook voor hun medegevangenen degenen zouden zijn die zouden opkomen voor rechten van iedereen.

Psychologisch inzicht

Wie het gezag uitdaagt, wordt niet vanzelf als leider geaccepteerd

Groepen beoordelen leiderschap niet alleen op gedrag in het heden. Reputatie, groepsidentiteit en oude conflicten reizen mee. Wie eerder de norm ter discussie stelde, kan later zelfs bij redelijk optreden al de schijn tegen hebben.

Gehoorzaamheid als principe, totdat het niet meer uitkomt

De reactie van Derrick en JP springt er voor mij uit. Zij hebben zich in de eerste fase juist geprofileerd als mannen die belang hechten aan gehoorzaamheid, discipline en respect voor de regels. Maar zodra de nieuwe bewakers uitgerekend die eerdere rebellen blijken te zijn, willen ze het gezag niet meer accepteren. Ze besluiten het experiment te verlaten. Zelfs een aangeboden hand van fatsoen wordt afgewezen. Dat komt op mij hypocriet over. Anderen werden aangesproken op hun weigering zich te voegen naar het gezag, maar zodra zijzelf moeite krijgen met degenen die de leiding hebben, kiezen ze ervoor niet verder mee te doen. De boodschap lijkt te verschuiven van je moet gezag respecteren naar ik respecteer alleen gezag van mensen die ik geschikt vind. Daarbij vind ik vooral het onderscheid tussen het bekritiseren van macht en het niet kunnen verdragen van macht interessant. Pete en Brendan bleven binnen de situatie en stelden vragen, terwijl dat gevolgen voor hen had. Derrick en JP zetten een grens door weg te gaan. Dat is hun recht, zeker in een vrijwillige televisieproductie. Maar vertrekken is in deze situatie iets anders dan blijven en de nieuwe machtsverhoudingen kritisch, maar constructief tegemoet treden.

Toch moeten we ook hier zorgvuldig blijven. We kunnen zien wat iemand doet, maar niet met zekerheid vaststellen waarom. Misschien is vertrekken een poging ongemak te vermijden. Misschien beschermt iemand oprecht een persoonlijke grens. Het verschil zit in de functie van de keuze, niet alleen in de zichtbare handeling.

ACT & gedrag

Weggaan is niet automatisch vermijding. Blijven is niet automatisch moed.

ACT kijkt niet alleen naar de buitenkant van gedrag. De vraag is: helpt deze keuze je om te handelen naar wat werkelijk belangrijk voor je is, of wordt je wereld kleiner doordat je een moeilijk gevoel koste wat kost probeert te ontlopen?

Waarom afkeer soms sterker is dan ons principe

Hier spelen verschillende sociaalpsychologische processen door elkaar. Psychologische reactantie kan optreden wanneer iemand ervaart dat zijn autonomie wordt ingeperkt. Cognitieve dissonantie kan ontstaan wanneer wat iemand doet moeilijk te verenigen is met wat hij over zichzelf gelooft. En door groepsdenken en wij-zij-categorisering kunnen we gedrag van iemand die we al wantrouwen veel strenger beoordelen dan vergelijkbaar gedrag van iemand uit onze eigen groep. Een regel die gisteren nog een symbool van noodzakelijke orde was, kan vandaag als onacceptabel voelen wanneer hij wordt uitgesproken door iemand die we niet mogen. Niet noodzakelijk omdat de regel zelf veranderd is, maar omdat onze verhouding tot de persoon met de macht veranderd is. Dat is geen bewijs dat deze deelnemers last hebben van een bepaald psychologisch probleem. Het zijn mogelijke verklaringsrichtingen, en precies daarom is het zo leerzaam om je eigen reactie te onderzoeken. Ook mijn bewondering voor rebellen kan mijn blik kleuren. Ik zou kritisch moeten blijven wanneer Pete, Brendan en Jeff als bewakers opeens precies het gedrag gaan vertonen dat ze eerder bij anderen veroordeelden.

Integriteit vraagt dat we niet alleen kritisch zijn op de macht van de ander, maar óók op die van onszelf en van mensen met wie we sympathiseren.

Mike: macht over een ander is iets anders dan regie over jezelf

De deelnemer die voor mij het meest overtuigend de kern van ACT raakt, is Mike Paramore. Hij brengt het gesprek terug naar een ander soort controle. Niet de vraag wie de macht bezit, maar de vraag wat jij zelf kunt bepalen wanneer de omstandigheden veranderen. Mike benadrukt dat je jezelf moet leren kennen, dat gezag niet ineens een andere betekenis krijgt doordat iemand anders het uniform draagt en dat je zorgvuldig met je integriteit moet omgaan. Dat is voor mij een belangrijker inzicht dan het winnen of verliezen van een machtsstrijd. We hebben namelijk lang niet altijd invloed op wie de leiding heeft. Op ons werk, binnen organisaties, in de zorg of in de samenleving komen we besluiten en systemen tegen die we niet zelf gekozen hebben. Soms zijn die redelijk. Soms niet. Maar ook wanneer we de situatie niet direct kunnen veranderen, blijft er een vraag over: hoe wil ík mij hierin gedragen? Dat betekent niet dat je alle omstandigheden naar je hand kunt zetten. En het betekent al helemaal niet dat iedereen evenveel vrijheid heeft om te kiezen. Macht kan iemands mogelijkheden daadwerkelijk beperken. ACT biedt geen magische controle over een onrechtvaardige situatie, maar helpt je onderzoeken welke handelingsruimte er binnen die werkelijkheid nog wel bestaat.

ACT in één gedachte

Je hoeft niet de macht te hebben om vanuit je waarden te handelen

Je kunt boos zijn en zorgvuldig blijven. Je kunt bang zijn en toch je stem laten horen. Je kunt iemand met gezag respectvol behandelen zonder diens beslissingen automatisch goed te keuren. Dat is psychologische flexibiliteit.

De zes ACT-processen zijn hier opvallend zichtbaar

Acceptance and Commitment Therapy richt zich op psychologische flexibiliteit: aanwezig kunnen blijven bij moeilijke ervaringen en tegelijk handelen in de richting van je waarden. De rolwisseling laat zien hoe relevant dat is wanneer je positie, status of invloed plotseling verandert.

  1. Acceptatie: erkennen dat de rollen zijn veranderd en dat die verandering irritatie, angst of weerstand oproept. Acceptatie betekent niet dat je misbruik goedkeurt.
  2. Cognitieve defusie: gedachten opmerken als die man verdient geen gezag, zonder direct te handelen alsof die gedachten de volledige waarheid zijn.
  3. Contact met het hier en nu: onderzoeken hoe de nieuwe bewakers zich daadwerkelijk gedragen, in plaats van uitsluitend te reageren op hun verleden.
  4. Zelf-als-context: beseffen dat je meer bent dan je tijdelijke rol als gevangene, bewaker, rebel of leider.
  5. Waarden: onderzoeken of je werkelijk staat voor rechtvaardigheid, respect, autonomie, moed of waardigheid, ook wanneer die waarden iets van je vragen.
  6. Toegewijd handelen: bewust kiezen voor gedrag dat past bij je waarden, zoals een vraag stellen, een grens aangeven, samenwerken of verantwoordelijkheid nemen.

Het verschil met automatisch reageren is subtiel, maar belangrijk. Wanneer mijn hoofd zegt ik hoef hém niet te respecteren, kan ik mij laten leiden door die afkeer. Ik kan ook onderzoeken: wat voor mens wil ik zijn tegenover iemand die ik niet mag?

Hudson en Lee: twee manieren om met machtsverlies om te gaan

De voormalige bewakers zijn inmiddels gevangenen geworden. Ook hun reacties vind ik veelzeggend. Chet Hudson, die eerder sterk op orde en discipline zat, wil vrijwel onmiddellijk de nieuwe machthebbers uitdagen. Nu hij de andere kant van het gezag ervaart, krijgt opstand opeens een heel andere aantrekkingskracht. Dat roept de vraag op wat gezag voor hem betekent: gaat het om de regels zelf, of om de positie van degene die ze mag opleggen? Die vraag is extra interessant door een uitspraak die hij later doet.

Chris Lee komt aanvankelijk weer vrij joviaal binnen, maar doet vervolgens iets dat mij positief opvalt. Hij stelt voor de nieuwe bewakers een schone lei te geven. Hun oude gedrag hoeft volgens hem niet bij voorbaat te bepalen hoe zij nu behandeld worden. Dat betekent niet dat ik zijn eerdere optreden als bewaker ineens anders beoordeel. Wel vind ik deze reactie volwassen.

Wie bereid is mensen opnieuw te beoordelen op hun actuele gedrag, laat ruimte voor verandering. Dat kan ook sociaal verstandig zijn: vertrouwen ontstaat gemakkelijker wanneer iemand de kans krijgt om het goed te doen, in plaats van al veroordeeld te zijn voordat hij begonnen is. Of Lee daarmee daadwerkelijk meer respect zal krijgen, moet blijken. Respect kun je niet afdwingen. Je kunt wel gedrag laten zien dat het mogelijk maakt.

Chet: macht willen hebben is nog geen macht begrijpen

Uiteindelijk zegt Chet dat niemand om macht geeft. Juist bij hem vind ik dat een opmerkelijke uitspraak. Want zijn reacties wekken bij mij de indruk dat macht, of beter gezegd: zélf de macht hebben, voor hem van groot belang is. Als bewaker wil hij de orde bepalen; zodra hij gevangene wordt, wil hij vrijwel meteen in opstand komen tegen degenen die nu die positie innemen. Dat hoeft niet te betekenen dat ik zijn motieven precies ken. Misschien bedoelt hij met zijn uitspraak iets anders dan ik eruit haal. Maar het contrast legt een wezenlijke vraag bloot: begrijp je macht als iets wat je bezit, of ook als iets waarvoor je verantwoordelijkheid draagt? Wie macht uitsluitend ziet als de mogelijkheid om anderen te laten gehoorzamen, mist een belangrijk deel van het verhaal. Macht beïnvloedt niet alleen wat je kunt afdwingen, maar ook hoeveel ruimte anderen krijgen om zichzelf te blijven, kritiek te geven en grenzen aan te geven. Een leidinggevende kan formeel bevoegd zijn om instructies te geven en tegelijkertijd het vertrouwen en het morele gezag missen om mensen werkelijk mee te krijgen.

Het verschil met Mike wordt hierdoor voor mij scherper. Chet lijkt vooral bezig met de vraag wie heeft hier de controle? Mike richt zich op een andere vraag: welk mens wil ik zijn, ongeacht wie de leiding heeft? Dat is geen oproep om machtsmisbruik te accepteren. Je kunt vanuit je waarden juist besluiten om je uit te spreken, een grens te trekken of je tegen onrecht te verzetten. Alleen hoeft die keuze niet volledig te worden bepaald door de behoefte om zelf bovenaan te staan.

ACT & machtsbewustzijn

Macht hebben zegt niets over hoe je ermee omgaat.

De psychologisch interessante vraag is niet alleen hoeveel controle je over anderen kunt uitoefenen, maar welke waarden zichtbaar worden wanneer je macht krijgt, verliest of moet delen.

Chet verveelt zich als gevangene. Maar waar zit de uitdaging eigenlijk?

Wat mij nog meer opvalt, is dat Chet aangeeft nauwelijks stimulatie of uitdaging uit zijn nieuwe rol als gevangene te halen. Ik blijf bij die opmerking hangen. Want misschien zegt die uitspraak niet alleen iets over de rol die hij gekregen heeft, maar ook over wat hij zelf als een uitdaging herkent . Wanneer de uitdaging voor jou vooral bestaat uit leidinggeven, beslissingen nemen, de regels stellen en invloed uitoefenen, dan voelt een positie waarin je moet volgen al snel als een stap achteruit. Maar de gevangenenrol biedt in dit experiment een heel andere, psychologisch misschien wel veel interessantere opdracht: ervaren hoe het is om aan de ontvangende kant van macht te staan. Wat doet het met je als een ander bepaalt wat jij mag? Welke gedachten en gevoelens roept het op als je autonomie beperkt wordt? En herken je daarin misschien iets van wat je zelf bij anderen hebt losgemaakt?

Ik vraag me daarom af of Chet werkelijk te weinig uitdaging krijgt, of dat hij weinig bereidheid laat zien om die uitdaging op een andere manier aan te gaan . Dat is mijn interpretatie van zijn uitspraken en gedrag, geen vaststelling van zijn innerlijke motieven. Hij kan de rol ook daadwerkelijk weinig leerzaam of interessant vinden. Maar het verschil is belangrijk: een situatie kan weinig prikkels bieden en tegelijk veel aanleiding geven tot zelfonderzoek. Vanuit ACT is dit bijna een uitnodiging om te oefenen met psychologische flexibiliteit. Kun je opmerken dat je controle wilt terugpakken, zonder daar meteen naar te handelen? Kun je de gedachte dit is zinloos, dit biedt mij niets herkennen als een gedachte, in plaats van als een definitieve conclusie? En kun je, zelfs wanneer je je verveelt of gefrustreerd bent, handelen vanuit waarden zoals respect, nieuwsgierigheid en integriteit? Dat vind ik ook het verschil met Mike. Waar Mike zich afvraagt wat hij zelf kan doen en wie hij wil zijn, lijkt Chet vooral te kijken naar wat zijn positie hem oplevert. Misschien is de interessantste vraag dus niet of de gevangenenrol uitdagend genoeg is, maar of je bereid bent te leren wanneer de les niet gaat over macht krijgen, maar over macht verliezen.

ACT & persoonlijke groei

Niet iedere uitdaging geeft je meer macht. Sommige leren je hoe je zonder macht handelt.

De vraag is niet of je elke situatie als leerzaam móét ervaren, maar of je nieuwsgierig kunt blijven naar je eigen reacties wanneer de omstandigheden niet naar je hand staan.

De echte test voor Pete, Brendan en Jeff moet nog komen

De drie nieuwe bewakers hebben een lastige positie. Ze kennen het gevoel van machteloosheid en weten wat het is om gestraft te worden vanwege kritiek. Juist daarom is het interessant wat zij nu met hun bevoegdheden doen. Gaan ze hun eerdere ervaringen gebruiken om zorgvuldiger leiding te geven? Kunnen ze regels handhaven zonder mensen te vernederen? Durven ze kritiek toe te laten, ook wanneer die afkomstig is van mannen die hen eerder niet steunden? Of wordt hun nieuwe positie een kans om de rekening van vorige week alsnog te vereffenen? Wraak kan even voelen als herstel van controle. Maar wanneer je anderen behandelt zoals je zelf niet behandeld wilde worden, is de macht misschien van eigenaar veranderd, terwijl de onderliggende dynamiek hetzelfde blijft.

De proef op de som

Het is gemakkelijk macht te bekritiseren. Moeilijker is om haar zelf goed te gebruiken.

Wie rechtvaardigheid belangrijk vindt, zal dat juist moeten laten zien tegenover mensen met wie hij een conflict heeft. Niet alleen wanneer hij zelf aan de ontvangende kant staat.

Waarom dit veel verder gaat dan een gevangenisexperiment

Ik herken het mechanisme uit mijn jarenlange werk in de jeugddetentie. Jongeren die een regel bekritiseren, krijgen gemakkelijk het etiket lastig. Degene die gehoorzaamt, wordt sneller als voorbeeld gezien. Maar kritisch nadenken is niet automatisch respectloos, net zoals volgzaamheid niet automatisch getuigt van integriteit. Hetzelfde zie je in organisaties, gezinnen en de samenleving. Iemand die een besluit ter discussie stelt, wordt een dwarsligger genoemd. Totdat de machtsverhouding verschuift en mensen die altijd voor gehoorzaamheid pleitten ineens zélf geen leiding willen accepteren. Dan blijkt soms dat ze niet zozeer principieel vóór gezag waren, maar vóór gezag waarmee ze zich konden verenigen.

En er is nog een kant: veel mensen voelen zich veiliger wanneer ze meebewegen met de groep dan wanneer ze tegen een meerderheid ingaan. Dat is menselijk. Kritiek geven kan gevolgen hebben voor je positie, je relaties of je gevoel van veiligheid. In mijzelf roept het heel veel op, omdat ik juist authenticiteit zo belangrijk vind. Die meegaandheid voelt voor mij als heel mak en triggert echt een vorm van irritatie. Want wanneer iedereen zwijgt om die gevolgen te ontlopen, kan een ongezonde machtsdynamiek lang blijven bestaan. Daarom kiezen veel mensen voor rust en ondergaan het. Ik zou zelf kiezen voor weerstand met als gevolg een energie-leegloop. Beide keuzes zijn prima. Het is maar net wat belangrijk voor je is.

Het betekent niet dat iedereen overal tegenin moet gaan. Intelligente rebellie is geen automatische tegendraadsheid. Het is kunnen onderscheiden wanneer gehoorzaamheid passend is, wanneer kritiek nodig is en wanneer je verantwoordelijkheid moet nemen voor de gevolgen van je eigen keuze.

ACT in de praktijk

Wie wil jij zijn als de rollen omdraaien?

Je hoeft niet in een gevangenis te zitten om dit te onderzoeken. Denk aan iemand op je werk, in je familie of binnen een organisatie met wie je het fundamenteel oneens bent. Stel je voor dat die persoon morgen beslist over iets wat jou raakt.

1

Merk je reactie op. Voel je boosheid, wantrouwen, weerstand of de neiging om je terug te trekken?

2

Luister naar het verhaal in je hoofd. Misschien zegt het: van die persoon accepteer ik niets. Kun je dat herkennen als een gedachte in plaats van een bevel?

3

Vraag wat je belangrijk vindt. Rechtvaardigheid, zelfrespect, eerlijkheid, moed, compassie of wederkerigheid?

4

Maak onderscheid tussen persoon en gedrag. Wat doet de ander nu werkelijk? Waar heb je bezwaar tegen, en wat neem je misschien mee uit het verleden?

5

Kies één bewuste handeling. Stel een vraag, bespreek een grens, werk mee aan iets redelijks of weiger iets onrechtvaardigs. Niet omdat het ongemak verdwenen is, maar omdat die handeling past bij wie je wilt zijn.

De oefening vraagt niet dat je aardiger bent dan je voelt. Het vraagt dat je je waarden niet laat kapen door je eerste emotionele reactie.

Tot slot: integriteit laat zich niet aantrekken als een uniform

Wat mij na deze eerste vier afleveringen van The New Stanford Prison Experiment het meest raakt, is niet dat sommige mensen in opstand komen en anderen vertrekken. Het is hoe snel overtuigingen op losse schroeven kunnen komen te staan zodra de macht van eigenaar wisselt. Mijn sympathie ligt vaak bij mensen die de moed hebben om kritische vragen te stellen. Maar ook zij verdienen geen vrijbrief. Dezelfde maatstaf die ik aan een autoritaire bewaker opleg, moet gelden voor de voormalige rebel die nu zelf bewaker is. En dezelfde vraag die ik aan Derrick en JP stel, mag ik ook mezelf stellen: ben ik nog steeds trouw aan mijn principes wanneer ik degene tegenover me niet mag? Misschien is Mike daarom voor mij zo'n interessante deelnemer. Hij richt de aandacht niet op de overwinning van de ene groep op de andere, maar op iets wat veel dichterbij ligt: je eigen handelen. Niet alles in de hand hebben, en toch verantwoordelijkheid blijven nemen voor wat je doet. Van hem zou ik nog wel iets kunnen leren.

Wie je bent, blijkt niet alleen uit wat je zegt wanneer je machteloos bent, maar ook uit wat je doet zodra je macht krijgt of verliest.

Dat is voor mij de verbinding met ACT: ruimte maken voor wat je voelt, helder hebben waar je voor staat en daarnaar handelen. Ook wanneer dat ongemakkelijk is.

Deze tussenstand is gebaseerd op de eerste vier afleveringen en is een persoonlijke en educatieve reflectie op een gemonteerde televisieproductie. De beschreven psychologische mechanismen zijn mogelijke duidingen van zichtbaar gedrag, geen diagnoses of vaststellingen van de motieven van deelnemers. De serie is geen gecontroleerd wetenschappelijk bewijs voor de effecten van macht.

Verder lezen

Terug naar blog

Reactie plaatsen

Let op: opmerkingen moeten worden goedgekeurd voordat ze worden gepubliceerd.