Handen van een man die potloden ordent naast een laptop met een leeg document.

Waarom je niet begint

Faalangst · Uitstelgedrag · ACT

Faalangst en uitstelgedrag: waarom je niet begint aan wat je wél wilt

Die sollicitatie. Die opleiding. Dat idee dat al maanden in je hoofd zit. Je wilt ermee aan de slag, maar eerst moet er nog iets uitgezocht, opgeruimd of beter voorbereid worden. Wat wordt er eigenlijk spannend zodra je echt begint?

Je hebt een uur vrijgemaakt. Laptop open, koffie erbij. Vandaag ga je die brief schrijven. Eerst lees je de vacature nog eens. Daarna bekijk je de website van het bedrijf. Misschien moet je je cv nog even anders indelen. Je zoekt een voorbeeld. Nog een voorbeeld. En ineens blijkt het ook een uitstekend moment om de bestanden op je laptop fatsoenlijke namen te geven. Aan het einde van het uur heb je een overzichtelijke mapstructuur, koude koffie en nog steeds geen brief. Je baalt. Morgen dan maar. Morgen ben je vast beter voorbereid. Als je dit herkent, is het de moeite waard om te onderzoeken wat er gebeurt vóór je afhaakt. Soms is de taak onduidelijk of ben je simpelweg moe. Soms speelt faalangst mee: beginnen brengt de mogelijkheid dichterbij dat iets tegenvalt, iemand kritiek heeft of je zelf vindt dat je tekortschiet.

Waarom juist iets belangrijks kan blijven liggen

Handen van een man die potloden ordent naast een laptop met een leeg document.

Stel je een vrouw voor die al lang een opleiding wil volgen. Ze leest ervaringen, vergelijkt aanbieders en bewaart informatieavonden in haar agenda. Wanneer inschrijven concreet wordt, denkt ze: Wat als ik het niveau niet aankan? Straks begin ik enthousiast en blijkt dat ik mezelf heb overschat. Zolang ze zich oriënteert, blijft de opleiding een mogelijkheid. Inschrijven maakt die mogelijkheid een ervaring waarin ook moeilijke momenten kunnen zitten. Ze schuift de beslissing vooruit en voelt even minder spanning. Dit is een fictief voorbeeld, maar het geeft een bruikbare onderzoeksvraag: welke gedachte of welk gevoel verschijnt op het moment dat ik van plannen naar doen wil gaan? Het antwoord kan meer vertellen dan jezelf voor de zoveelste keer opdragen dat je gewoon moet beginnen.

Uitstellen kan tijdelijk opluchting geven

Sirois en Pychyl (2013) beschrijven uitstelgedrag vanuit het reguleren van gevoelens op korte termijn. Een taak kan bijvoorbeeld spanning of frustratie oproepen. Iets anders gaan doen biedt dan tijdelijk verlichting, terwijl de gevolgen van het uitstel later komen. Bij faalangst zou dat zo kunnen verlopen: je opent het document, denkt aan mogelijke kritiek en klikt naar iets vertrouwds. Je voelt even minder spanning. Later moet je dezelfde taak alsnog doen, vaak met minder tijd. Deze uitleg is een mogelijke manier om je patroon te begrijpen; ze verklaart niet iedere vorm van uitstelgedrag. Meer over dit mechanisme lees je in waarom opluchting vermijden kan versterken.

Wanneer de eerste poging al perfect moet zijn

Je wilt een goede brief schrijven. Begrijpelijk. Maar ondertussen krijgt de eerste zin een onmogelijke opdracht: hij moet meteen origineel, overtuigend, persoonlijk en professioneel zijn. Terwijl jij nog bezig bent uit te zoeken wat je eigenlijk wilt zeggen. De relatie tussen perfectionisme en uitstelgedrag vraagt nuance. Sirois, Molnar en Hirsch (2017) vonden in hun meta-analyse dat perfectionistische zorgen samenhangen met méér uitstelgedrag. Streven naar hoge prestaties hing juist samen met mínder uitstel. Dat zijn verbanden; ze bewijzen geen oorzaak bij één persoon. Kijk daarom naar de regels die jij aan beginnen stelt. Mag een eerste versie nog rommelig zijn? Kun je iets proberen waarvan je nog moet leren? Of voelt ieder zichtbaar gebrek meteen als een oordeel over jou?

Een eerste versie heeft één belangrijke functie: bestaan, zodat je ermee verder kunt.

Even eerlijk onderzoeken

Bereid je je voor, of probeer je zekerheid te krijgen?

Voorbereiding is nuttig wanneer je informatie verzamelt die je nodig hebt. Een vacature lezen helpt je bepalen of de functie past. Een opleidingsprogramma bekijken helpt je inschatten wat de studie vraagt.

Vraag jezelf na een extra zoekronde af: Welke concrete informatie mis ik nog, en wat ga ik daarmee beslissen? Als je daar een antwoord op hebt, zoek die informatie op. Als je vooral wacht tot alle twijfel verdwenen is, kan nóg een vergelijking dezelfde onzekerheid laten bestaan.

Je hoeft voorbereiding niet te verbieden. Je kunt er wel een grens aan geven: twee aanbieders vergelijken, drie vragen stellen en daarna bepalen wat de volgende stap is.

Niet ieder uitstel komt door faalangst

Een volle week, weinig slaap, onduidelijke verwachtingen of een veel te grote opdracht kunnen beginnen ook moeilijk maken. Soms heb je praktische hulp nodig. Soms moet er iets van je bord. En soms ontdek je dat je de taak vooral doet omdat je vindt dat het hoort. Neem dat serieus voordat je van iedere uitgestelde mail een psychologisch onderzoek maakt. Vraag: weet ik wat de eerste stap is? Heb ik er nu tijd en energie voor? Wil ik dit werkelijk doen? Welke ondersteuning ontbreekt? Een bewuste keuze om iets later te doen kan passend zijn. Het wordt interessant wanneer je herhaaldelijk afwijkt van je eigen voornemen, daar last van hebt en merkt dat angst voor het resultaat meespeelt.

Hoe ACT naar beginnen met spanning kijkt

Binnen Acceptance and Commitment Therapy (ACT) oefen je met psychologische flexibiliteit: aandacht hebben voor wat je ervaart en handelen in de richting van je waarden. Moeilijke gedachten en gevoelens mogen daarbij aanwezig zijn (Harris, 2019). Bijvoorbeeld: je merkt de gedachte Ik ga door de mand vallen op. Je benoemt: Ik heb de gedachte dat ik door de mand ga vallen. Dat is een toepassing van defusie. Vervolgens kijk je wat de situatie vraagt en waarom je deze stap wilt zetten. Meer uitleg vind je bij negatieve gedachten en defusie. Nieuwsgierigheid kan een reden zijn om een informatiegesprek te voeren. Betrokkenheid kan je bewegen om een voorstel te delen. Die waarden geven richting, zonder vooraf te garanderen hoe het afloopt.

Maak beginnen concreet genoeg om te kunnen doen

Handen van een vrouw die een eerste regel schrijft in een notitieboek.

‘Ik moet mijn toekomst uitzoeken’ is moeilijk in je agenda te zetten. ‘Ik noteer drie vragen over die opleiding’ is uitvoerbaar. ‘Een perfecte sollicitatie schrijven’ heeft geen duidelijk begin. ‘Drie voorbeelden opschrijven van werk dat ik goed heb gedaan’ wel. Kies een handeling die daadwerkelijk bij de taak hoort. Nog een nieuwe planner aanschaffen mag natuurlijk, maar die gaat helaas niet namens jou solliciteren. Je kunt een korte, afgesproken periode gebruiken om te starten. Kijk daarna wat haalbaar is: doorgaan, een vervolgmoment plannen of hulp vragen. De oefening hoeft geen nieuwe eis te worden waaraan je ook weer kunt falen.

Probeer het zelf

Van ‘straks’ naar een eerste handeling

Kies één kleine, alledaagse taak die je uitstelt en waarbij je vermoedt dat faalangst meespeelt. Gebruik deze vragen als reflectie, niet als test.

1. Benoem wat je vreest.
‘Als ik die mail stuur, kunnen ze mijn idee afwijzen.’ Wat maakt de taak spannend voor jou?

2. Merk je gedachte en gevoel op.
‘Mijn hoofd voorspelt afwijzing en ik voel spanning in mijn buik.’ Je hoeft daar op dit moment geen discussie mee te winnen.

3. Benoem waarom je het wilt doen.
‘Ik wil bijdragen en onderzoeken of dit idee bruikbaar is.’ Welke richting wil je volgen?

4. Kies een kleine, passende stap.
Schrijf bijvoorbeeld een concept van vijf regels. Spreek vooraf af wat voldoende is om het daarna te versturen. Houd rekening met noodzakelijke controles en de gevolgen van je handeling.

Kijk achteraf wat je leerde. Wat gebeurde er tijdens het beginnen? Was er iets onduidelijk? Had je hulp nodig? Ook een moeizame poging kan nuttige informatie geven.

Wat als je toch weer uitstelt?

Dan kun je opnieuw kijken waar het vastliep. Misschien was de eerste stap nog te groot. Misschien bleek je agenda voller dan gedacht. Of merkte je pas tijdens het doen welke beoordeling je vreest. Gebruik die informatie om je volgende poging aan te passen. Je kunt iemand vragen mee te denken, samen een begin maken of duidelijkere afspraken over de taak maken. Als angst je dagelijks leven steeds meer beperkt, bespreek het met je huisarts. Vandaag hoeft niet alles af. Kies één handeling die past bij wat je belangrijk vindt en bij wat er nu mogelijk is. Een zin schrijven. Een vraag stellen. Een document openen en daadwerkelijk iets invullen.

Wat wil je proberen, ook als je nog niet weet hoe het afloopt?

Wil je breder begrijpen hoe faalangst zich kan uiten? Lees verder op de pagina faalangst bij volwassenen.

Bronnen

Harris, R. (2019). ACT made simple: An easy-to-read primer on acceptance and commitment therapy (2nd ed.). New Harbinger Publications.

Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127. doi:10.1111/spc3.12011

Sirois, F. M., Molnar, D. S., & Hirsch, J. K. (2017). A meta-analytic and conceptual update on the associations between procrastination and multidimensional perfectionism. European Journal of Personality, 31. doi:10.1002/per.2098

Terug naar blog

Reactie plaatsen

Let op: opmerkingen moeten worden goedgekeurd voordat ze worden gepubliceerd.