Waarom opluchting vermijden juist kan versterken
ACT · VERMIJDING · GEDRAG
Waarom opluchting ervoor kan zorgen dat je iets blijft vermijden
Je zegt iets af. De spanning zakt. Heerlijk. Alleen heeft je brein ondertussen misschien iets geleerd wat je de volgende keer juist opnieuw richting vermijden duwt.
Je hebt ergens ja op gezegd. Een verjaardag. Een vergadering. Een etentje. Een moeilijk gesprek. Misschien zelfs iets waar je een paar dagen geleden nog best zin in had. Maar naarmate het dichterbij komt, begint er iets te verschuiven.
Je denkt er vaker aan. Je voelt spanning in je buik. Je hebt weinig energie. Je hoofd komt met steeds overtuigender argumenten waarom het eigenlijk helemaal niet handig is om te gaan.
Ik ben ook echt moe. Volgende keer is beter. Ze vinden het vast niet erg. Misschien moet ik gewoon beter naar mijn lichaam luisteren.
En uiteindelijk stuur je het bericht:
Verzonden. En dan gebeurt er iets heerlijks. Opluchting. De spanning zakt. Je hoeft je niet meer voor te bereiden. Je hoeft niet meer na te denken over wat er kan gebeuren. De avond ligt weer veilig voor je. Probleem opgelost.
Tenminste, voor vandaag. Want juist die opluchting kan ervoor zorgen dat je de volgende keer nóg sneller wilt afzeggen.

Je brein onthoudt vooral wat werkt
We denken vaak dat gedrag vooral wordt gestuurd door bewuste keuzes. Maar een behoorlijk deel van ons gedrag wordt simpelweg gevormd door gevolgen. Als je iets doet en er gebeurt daarna iets prettigs, is de kans groter dat je dat gedrag nog eens laat zien. En dat geldt óók wanneer het prettige bestaat uit het verdwijnen van iets vervelends.
In de psychologie heet dat negatieve bekrachtiging. Negatief betekent daarbij niet dat het gedrag slecht is. Het betekent dat er iets onaangenaams verdwijnt.
Je brein registreert daardoor niet alleen: Fijn, ik hoef vanavond niet. Het leert ook: Aha. Als ik me zo voel, helpt afzeggen. En precies daar kan een patroon ontstaan.
Negatieve bekrachtiging is dus geen straf.
Het gedrag wordt juist waarschijnlijker, omdat iets onaangenaams verdwijnt. In dit geval: spanning.
Je stelt een vervelend telefoontje uit en voelt opluchting. Je opent die envelop niet en je spanning zakt. Je loopt niet naar dat drukke feestje en je voelt rust. Je zegt het sollicitatiegesprek af en ineens hoef je niet meer bang te zijn dat je dichtklapt. Op korte termijn werkt vermijden dus uitstekend.
En dat is precies het probleem.
Waarom vermijden zichzelf kan trainen
Een bekend psychologisch model dat dit probeert te verklaren is de twee-factorentheorie van Mowrer. Heel eenvoudig gezegd gebeuren er daarin twee dingen. Eerst leert je brein dat een bepaalde situatie spanning oproept. Dat kan door een eerdere nare ervaring zijn ontstaan, maar ook doordat je steeds sterker bent gaan verwachten dat iets moeilijk, gênant, overweldigend of pijnlijk zal worden.
Daarna ontdek je iets anders: als je uit die situatie weggaat, of er helemaal niet naartoe gaat, wordt de spanning minder. Dat tweede deel is belangrijk. Want doordat de spanning daalt, wordt het vermijden als het ware beloond. Niet met geld, chocolade of applaus maar met rust. En rust kan een bijzonder krachtige beloning zijn.
Stel je een konijn voor
Een konijn hoort geritsel in de struiken. Het bevriest. Misschien zit daar een vos. Het konijn hoeft op dat moment geen psychologisch onderzoek te doen naar de exacte waarschijnlijkheid van een aanwezige vos. Het rent gewoon weg. Dat is buitengewoon handig. Een dier dat bij ieder verdacht geluid eerst een risicoanalyse maakt, heeft evolutionair gezien waarschijnlijk een vrij kort leven.

Dus:
Prima systeem. Maar stel je nu voor dat het konijn voortaan bij ieder bewegend blaadje wegrent. Een vogel. Wind. Een takje. Nog een blaadje. Telkens rent het konijn zijn hol in en telkens gebeurt daarna hetzelfde: de spanning zakt. Voor het konijnenbrein lijkt dat bewijs.
Alleen leert het daardoor nooit dat sommige geluiden helemaal geen vos betekenen. Dat is ongeveer wat langdurige vermijding bij mensen kan doen. Juist omdat het razendsnel leert van opluchting.
Het lastige is: je ontdekt nooit wat er zou zijn gebeurd
Stel dat je bang bent dat je tijdens een vergadering niets zinnigs kunt zeggen. Je meldt je ziek. De vergadering gaat voorbij. Je angst zakt. Maar één cruciaal stukje informatie ontbreekt:
Misschien had je inderdaad twintig ongemakkelijke minuten gehad. Misschien had niemand iets bijzonders van je verwacht. Misschien had je weinig gezegd en was dat helemaal prima geweest. Misschien was je spanning na een kwartier vanzelf gezakt. Misschien had je ontdekt dat je een gespannen vergadering aankunt. Je weet het niet. Vermijding voorkomt namelijk niet alleen het ongemak. Het voorkomt soms ook de ervaring die je brein nieuwe informatie had kunnen geven.
ACT kijkt nog net iets anders
Binnen Acceptance and Commitment Therapy, ACT, ligt de nadruk niet alleen op wat je vermijdt. Er wordt ook gekeken naar waarom je gedrag steeds meer wordt gestuurd door het vermijden van innerlijke ervaringen.
Russ Harris beschrijft dit vanuit het begrip experiëntiële vermijding. Dat betekent simpel gezegd: proberen bepaalde gedachten, gevoelens, herinneringen of lichamelijke sensaties niet te hoeven ervaren.
Dat kan behoorlijk logisch voelen. Als spanning vervelend is, wil je minder spanning. Als verdriet pijn doet, wil je minder verdriet. Als onzekerheid verschrikkelijk voelt, wil je zekerheid.
Alleen kan daar ongemerkt een regel uit ontstaan:
Dan wordt het bijvoorbeeld: Ik ga naar het feest als mijn spanning weg is. Ik solliciteer wanneer ik meer zelfvertrouwen heb. Ik vertel wat me dwarszit zodra ik zeker weet dat de ander goed reageert. Ik ga weer daten als ik niet meer bang ben om afgewezen te worden. Ik begin aan die opleiding als ik geen twijfel meer voel. Dat moment kan nogal lang op zich laten wachten.
ACT stelt daarom een andere vraag.
Niet: hoe krijg ik dit gevoel zo snel mogelijk weg?
Maar eerder:
Wat wil ik doen als ik niet eerst hoef te wachten tot dit gevoel verdwenen is?
Dat betekent niet dat je jezelf overal doorheen moet slepen met een soort houding van 'What does'nt kill you makes you stronger'. Het betekent ook niet dat grenzen, rust of afzeggen verkeerd zijn. Het gaat om de functie van het gedrag.
Afzeggen is niet automatisch vermijden
Dat onderscheid is belangrijk. Soms ben je gewoon uitgeput, past een afspraak niet meer, wil je ergens helemaal niet naartoe of is weggaan het verstandigste wat je kunt doen. En soms is nee zeggen juist gedrag dat perfect aansluit bij je waarden. ACT probeert daarom niet van mensen een soort menselijke labrador te maken die enthousiast overal achteraan rent omdat “vermijden slecht is”.
De interessante vraag is niet: Heb ik afgezegd? Maar: Wat maakte dat ik afzegde? Was het: Ik heb rust nodig en ik kies daar bewust voor. Of was het: Ik moet van dit gevoel af. Dat verschil zie je vaak pas wanneer je iets verder kijkt.
Want waarden en vermijding kunnen aan de buitenkant exact hetzelfde gedrag opleveren. Je blijft thuis. In het ene geval omdat goed voor jezelf zorgen belangrijk voor je is. In het andere omdat je bang bent dat je je ongemakkelijk zult voelen. Zelfde bank. Zelfde joggingbroek.
Psychologisch een compleet ander verhaal.
De opluchtingstest
Er is een eenvoudige manier waarop je dit bij jezelf kunt onderzoeken. Let eens op wat er gebeurt direct nadat je iets vermijdt. Voel je een enorme golf van opluchting? Dan is dat geen bewijs dat je de verkeerde keuze hebt gemaakt. Maar het is wel interessante informatie.
Vraag jezelf eens af:
Waar kwam die opluchting eigenlijk vandaan? Omdat je agenda nu beter klopt? Omdat je eindelijk een grens hebt gesteld? Of vooral omdat je iets niet meer hoeft te voelen?
Die laatste variant is belangrijk om te herkennen. Want juist wanneer opluchting de grootste beloning wordt, kan vermijden zichzelf versterken.
De wereld kan dan langzaam kleiner worden
Vermijding begint zelden dramatisch. Je slaat één borrel over. Je laat iemand anders bellen. Je neemt één keer een andere route. Je stelt dat gesprek nog een week uit. Niks aan de hand. Maar omdat vermijden zo effectief spanning vermindert, kan het zich uitbreiden. Eerst ga je niet naar grote feestjes. Daarna liever ook niet naar verjaardagen. Vervolgens wordt een etentje met zes mensen al veel. Uiteindelijk voelt zelfs koffie drinken met iemand als gedoe.
Dit is omdat je bij iedere stap iets hebt geleerd:
Je hoeft niet meteen de andere kant op te rennen
Wanneer mensen ontdekken dat ze veel vermijden, ontstaat soms een nieuwe valkuil: Dan moet ik voortaan dus overal doorheen. Nee. Psychologische flexibiliteit betekent niet dat je automatisch het tegenovergestelde doet van waar je bang voor bent. Het betekent dat angst niet als enige mag stemmen. Je kunt beginnen met iets veel kleiners. Niet meteen naar dat feest van honderd mensen. Misschien twintig minuten koffie drinken. Niet direct het hele moeilijke gesprek voeren. Misschien eerst één eerlijk zinnetje zeggen. Niet meteen alleen naar een evenement. Misschien eerst ergens naartoe waar je gemakkelijk weer weg kunt.
Het doel is daarbij niet: bewijzen dat je nergens bang voor hoeft te zijn. Het doel is eerder ervaren:
Dat is een heel andere leerervaring.
Soms is opluchting gewoon opluchting
Dit artikel is geen pleidooi om iedere afzegging psychologisch te ontleden alsof je zojuist een behandelplan moet schrijven. We mogen ook gewoon geen zin hebben. We mogen moe zijn. We mogen thuisblijven. We mogen plannen veranderen. Maar als je merkt dat je steeds vaker dingen niet doet die je eigenlijk wél belangrijk vindt, dan is het interessant om niet alleen naar de angst vóór het vermijden te kijken. Kijk ook eens naar de opluchting erna. Want soms zit daar precies het mechanisme waardoor het patroon blijft bestaan.
Je brein heeft ontdekt: dit werkt. En misschien is de volgende stap dan niet om je brein ervan te overtuigen dat het ongelijk heeft.
Misschien kun je het iets nieuws laten meemaken:
En ik hoef daarom niet automatisch weg.
Het konijn hoeft niet te leren dat er nooit meer een vos zal zijn. Het hoeft alleen niet meer voor ieder bewegend blaadje zijn hele leven stil te leggen.
Bronnen
Harris, R. (2020). ACT in de praktijk: Een heldere en toegankelijke introductie op acceptatie- en commitmenttherapie. Hogrefe.
Mowrer, O. H. (1951). Two-factor learning theory: Summary and comment. Psychological Review, 58, 350–354.
American Psychological Association. Negative reinforcement. APA Dictionary of Psychology.
Aanvullende literatuur over vermijdingsleren, veiligheidsgedrag en de rol van negatieve bekrachtiging binnen angst- en vermijdingspatronen.