PSBK-E · Interactieve leermodule · Lesdag 1

Psychologie, biopsychologie en waarneming

Een visuele leermodule met hoofdstukkaarten, thematische verdieping, definities, voorbeelden en originele schema’s. Alle lesstof is relevant voor de toets; expliciete toetsaccenten krijgen extra aandacht wanneer ze in het bronmateriaal als zodanig zijn aangeduid.

PSBK-E · Hoofdstuk 1 · Onderdeel 1 van 2

Psychologische wetenschap en perspectieven

Psychologie, kritisch denken en de zes verklaringsperspectieven.

Lesstof en verdieping

ParagraafHoofdstuk 1 Geest, gedrag en psychologische wetenschap

Vaak zien mensen alleen wat ze verwachten en daarmee kunnen onze verwachtingen onze waarnemingen beïnvloeden. Een voorbeeld is dat kinderen op een feestje druk zijn in hun gedrag en dat dat te wijten is aan de verhoogde suikerinname. Terwijl, als je kritisch kijkt, het ook zou kunnen zijn door de opwinding van het feestje. Er kunnen meerdere verklaarbare oorzaken zijn. De bedoeling is dat je dit wetenschappelijk onderzoekt.

Paragraaf1.1 Wat is psychologie en wat is het niet?

Er is een verschil tussen psychoanalyse en psychologie. Psychologie is een breed veld met vele specialismen, maar in wezen is psychologie de wetenschap van gedrag en geestelijke processen. Psychologie houdt zich ook bezig met gedragingen. Met andere woorden: het terrein van de psychologie beslaat zowel interne geestelijke processen, die we alleen direct waarnemen (bijv. denken, voelen en begeren), als externe waarneembare gedragingen (bijv. praten, glimlachen en lopen). Ten tweede gaat het om objectieve, verifieerbare gebeurtenissen.

VerdiepingWerkvelden: onderzoek, onderwijs en toepassing

In verschillende omgevingen verrichten psychologen sterk uiteenlopende taken. Om een idee te geven van de diversiteit van het vak is het handig om psychologen in 3 groepen in te delen:

  • Experimenteel psychologen ook wel onderzoekspsychologen genoemd.
  • Een psycholoog die onderzoek doet naar elementaire psychologische processen in tegenstelling tot een toegepast psycholoog.
  • Docenten psychologie. Een psycholoog met als primaire taak het geven van onderwijs op bijvoorbeeld een HBO of aan een bacheloropleiding aan een universiteit.
  • Toegepast psychologen.
  • Een psycholoog die door experimentele psychologen vergaarde kennis toegepast om problemen van mensen op te lossen.
OnderwerpSpecialisaties in de toegepaste psychologie
  • Arbeids- en organisatiepsycholoog; gericht op bijvoorbeeld medewerkers motiveren of leiderschapsvaardigheden van managers verbeteren.
  • Sportpsycholoog; Gericht op het verbeteren van prestaties en motivatie door emoties onder druk te leren beheersen.
  • Schoolpsycholoog; gericht op persoonlijke omstandigheden of sociale omstandigheden van leerlingen die invloed hebben op schoolprestaties.
  • Klinisch psycholoog en counselor; helpen mensen zich aan te passen op sociaal of emotioneel gebied En vergt een langere opleiding.
  • Forensisch psycholoog; Gericht op het wets systeem en rechtssysteem en delinquent gedrag.
  • Omgevingspsycholoog; Gericht op het verbeteren van interactie met omgeving en milieu, bijvoorbeeld hoe een duurzame omgeving bijdraagt aan geluk.
  • Gerontopsycholoog; Gericht op het functioneren van ouderen en verstrekken van begeleiding in overleg met naasten en verzorgers ten behoeve van het maximaal benutten van de latere fases in hun leven.
VerdiepingPsychologie is geen psychiatrie

Psychiatrie is een medisch specialisme en maakt geen deel uit van psychologie. Een psychiater heeft een medische invalshoek en richt zich op diagnose en behandeling van mentale stoornissen. De psychologie beslaat het hele terrein van het menselijk gedrag en de geestelijke processen van hun hersenfuncties t en sociale interacties. De nadruk In de opleiding ligt op onderzoeksmethoden in combinatie met het bestuderen van een van de specialismen zoals in 1.1.1 benoemd.

Verschil in benadering: Psychologie onderzoekt gedrag en mentale processen in brede zin. Psychiatrie is een medisch specialisme, gericht op de diagnostiek en behandeling van psychische stoornissen.

VerdiepingWetenschappelijk denken: bewijs, bias en denkfouten

Pseudopsychologie zijn niet onderbouwde psychologische aannames die als wetenschappelijke waarheden worden gepresenteerd. Voorbeelden zijn handlezing, horoscopen, astrologie, grafologie waarzeggerij of subliminale berichten die ons gedrag zouden beïnvloeden.

OnderwerpWat is kritisch denken?

Een allesomvattende definitie van kritisch denken is lastig te geven maar dit boek baseert zich op 6 kritische denkvaardigheden:

  • Wat is de bron?
  • Is de bewering redelijk of extreem?
  • Wat is het bewijsmateriaal?
  • Kan de conclusie zijn beïnvloed door bias?
  • Worden veelvoorkomende denkfouten vermeden?
  • Zijn voor het oplossen van het probleem verschillende invalshoeken nodig?

Casus: Afschrikprogramma’s in gevangenissen in Amerika voor jeugdigen.

  • Wat is de bron: heeft de bron zelf belangen erbij?
  • Is de bewering redelijk of extreem: enige vorm van sceptisch zijn is nodig.
  • Wat is het bewijsmateriaal: anekdotisch bewijsmateriaal bestaat uit de ervaringen van een aantal mensen en is niet wetenschappelijk onderbouwd.
  • Bias: een vooroordeel, vervorming of vertekening van een situatie o.b.v. persoonlijke ervaring en waarden. Emotionele bias: neiging oordeel te velle o.b.v. attitudes en gevoelens i.p.v. rationele analyse van bewijsmateriaal. Confirmation bias: de neiging om informatie die niet bij je opvattingen aansluit te negeren of bekritiseren en om informatie te zoeken waarmee je het wel eens bent.
  • Denkfouten: de aanname dat ‘gezond verstand’ een substituut is voor wetenschappelijk bewijs of de aanname dat als twee dingen tegelijk voorkomen, het een het ander moet veroorzaken: een correlatie-causaliteit-denkfout.
  • Invalshoeken: de aanname dat angst voor straf het belangrijkste afschrikmiddel is. Er kunnen echter ook financiële motieven, maatschappelijke structuren en persoonlijke overtuigingen staan die daarboven staan. Delinquent gedrag is complex.
VerdiepingZes perspectieven: zes manieren om gedrag te verklaren

De moderne psychologie is vormgegeven door haar geschiedenis die zo'n 25 eeuwen teruggaat tot de Griekse filosofen Socrates, Plato en Aristoteles. Zij speculeerden over bewustzijn en gekte, en stelde dat emoties het denken kunnen verstoren en dat onze waarnemingen slechts interpretaties zijn van onze omringende wereld.

In Azië verkenden volgers van yoga en het boeddhisme het bewustzijn dat ze via meditatie probeerden te beheersen. In Afrika ontstonden andere verklaringen voor persoonlijkheid en psychische stoornissen vanuit traditionele spirituele opvattingen. Op basis van deze volkspsychologie ontwikkelden sjamanen behandelingen. Rond de middeleeuwen kwam daar het geloof bij. Dit was een mysterie van God en dat mochten wij niet in twijfel trekken. Het was erg lastig om uiteindelijk te doorbreken en de intellectuele basis voor de moderne psychologie te kunnen leggen.

VerdiepingKernconcept 1.2
Paragraaf6 belangrijke perspectieven domineren het snel veranderende veld van de moderne psychologie: het biologische, cognitieve, behavioristische, whole-person-, ontwikkelings- en sociaal culturele perspectief. Allen kwamen voort uit radicaal nieuwe ideeën over geest en gedrag.

Ieder gezichtspunt benadert een menselijk gedrag op een andere manier. Bepaald gedrag is namelijk niet altijd enkel te verklaren vanuit één perspectief.

VerdiepingScheiding van lichaam en geest en het modern biologische perspectief

17e-eeuwse Franse filosoof René Descartes (1596-1650) stelde het eerste nieuwe idee voor: scheiding tussen de spirituele geest en het fysieke lichaam. Op deze manier konden wetenschappers buiten religie om voor de eerste keer aantonen dat er biologische processen ten grondslag liggen aan sensaties en eenvoudige reflexmatige gedragingen, in plaats van mysterieuze, spirituele krachten. Descartes behoorde tot rationalisme een filosofiestroming die de ratio (het denken) als enig gemiddelde zag om aan wetenschap en filosofie te doen. Een Britse filosofie stroming het empirisme, formuleerde echter veel kritiek op Descartes want zijn zien het denken namelijk als onnodig en zelfs storend in wetenschap en filosofie. Zij beweren dat waarnemingen, ervaringen en experimenten de enige ware bronnen van kennis zijn. Empirist Francis Bacon zei: ‘het denken vertroebelt de waarneming’. Een andere empirist, John Locke beweerde dat de mens bij de geboorte een tabula rasa is: een onbeschreven blad dat door ervaring, leerprocessen en opvoeding persoonlijkheid en vaardigheden, zoals intelligentie, krijgt.

VerdiepingHet biologische perspectief: hersenen, genen, zenuwen en hormonen

Het biologisch perspectief is het psychologische perspectief dat de oorzaken van gedrag zoekt in het functioneren van de genen de hersenen, het zenuwstelsel en het hormoonstelsel. Moderne psychologen hebben lichaam en geest weer samengevoegd. Oorzaken van gedrag worden gezocht in het zenuwstelsel, het endocriene stelsel (hormoonstelsel) en de genen.

OnderwerpTwee variaties op het biologische thema

Neurowetenschap combineert biologische psychologie met onder andere biologie en neurologie en onderzoekt processen in de hersenen. Zo wordt onderzocht hoe hersenen licht omzetten in beelden, hoe hersenbeschadiging invloed heeft op bijvoorbeeld spraak, sociale vaardigheden en geheugen, en wat hersengolven vertellen over slaap en dromen.

Evolutionaire psychologie, gebaseerd op de ideeën van Darwin, gaat ervan uit dat veel menselijk gedrag voortkomt uit overgeërfde eigenschappen. Onze genetische aanleg is gevormd door omstandigheden waarin onze voorouders leefden. Zo bood rechtop lopen meer overzicht en hebben kinderen mogelijk een aangeboren afkeer van bitter voedsel omdat giftige stoffen vaak bitter zijn. Door natuurlijke selectie hadden individuen met gunstige, adaptieve eigenschappen meer kans om te overleven en zich voort te planten, waardoor deze eigenschappen werden doorgegeven.

VerdiepingHet begin van de wetenschappelijke psychologie en het moderne cognitieve perspectief

Wilhelm Wundt dacht dat je de menselijke geest net zo systematisch kon onderzoeken als stoffen in de scheikunde. Het lukte hem niet om de geest in een eenvoudig systeem onder te brengen (elementen van bewuste waarneming), maar zijn idee was wel vernieuwend: psychologische processen kun je wetenschappelijk onderzoeken door te observeren, meten en experimenteren, net zoals dat in de natuurkunde en scheikunde gebeurt. Kort gezegd: Wundt hielp psychologie veranderen van vooral filosofisch nadenken naar een echte wetenschappelijke discipline.

VerdiepingIntrospectie naar de elementen van de bewuste ervaring

Volgens Wundt bestond al onze verstandelijke activiteit uit verschillende combinaties van elementaire processen zoals waarneming, geheugen, aandacht, emotie, denken, leren en taal. Hij en zijn studenten deden onderzoek waarbij getrainde vrijwilligers hun sensorische en emotionele reacties op verschillende prikkels beschreven, een techniek die introspectie wordt genoemd.

OnderwerpDe erfenis van Wundt: structuralisme

Een leerling van Wundt genaamd Edward Bradford Titchener bracht de zoektocht naar de elementen van het bewustzijn naar de VS. Hier noemde men het ‘structuralisme’. Structuralisme is een historische stroming binnen de psychologie die de basisstructuren van de geest en de gedachten trachtte te ontrafelen. Structuralisten zochten de elementen van de bewuste ervaring. De kritiek op het structuralisme was dat introspectie te subjectief en moeilijk controleerbaar was. Daardoor waren de onderzoeksresultaten niet altijd betrouwbaar of goed herhaalbaar.

VerdiepingGestalts reactie: ‘het geheel, niet de delen’

Een groep Duitse theoretici had moeite met de nadruk die structuralisten legden op de elementen van bewustzijn. Deze groep geloofde juist dat het bewustzijn veel meer omvatte dan simpele zintuiglijke ervaringen en beweerde dat onze ervaringen niet gereduceerd kunnen worden tot een serie afzonderlijke elementen. Zij worden Gestaltspsychologen (gestalt = geheel) genoemd en wat zij eigenlijk proberen te zeggen is dat de som van de delen nog steeds niet de volledige ervaring van ons bewustzijn is. Een metafoor is een uit lijnen opgebouwde tekening van een ijsbeer en ondanks dat de lijnen niet sluitend zijn, kunnen wij er toch een volledig plaatje van maken.

VerdiepingJames en de functie van geest en gedrag

De Amerikaanse psycholoog William James, vond dat de benadering van Wundt te beperkt was. De psychologie moest zich richten op de functie van het bewustzijn en niet alleen op de structuur ervan. Zijn opvattingen werden in de psychologie het functionalisme genoemd. Net als Darwin had James een diepe belangstelling voor emoties, met inbegrip van hun relatie tot het lichaam en tot gedrag. Emoties we waren niet alleen elementen van het bewustzijn, zoals in het systeem van Wundt. Hij was het ook eens met Darwin dat de organismen zich aan hun omgeving aanpassen en stelde dat psychologie zou moeten verklaren op welke wijze mensen zich aanpassen aan de werkelijke wereld buiten het laboratorium.

Hierdoor kwamen de functionalisten ertoe de eerste toegepaste psychologie te ontwikkelen: zij waren geïnteresseerd In de wijze waarop de psychologie kon worden toegepast om het menselijk leven te verbeteren. James schreef over de ontwikkeling van aangeleerde gewoonten religie en onderwijs. Zijn navolger John Dewey was de grondlegger van het nieuwe leren (progressive education) waarbij de nadruk lag op leren door doen. Over introspectie waren het structuralisme en functionalisme het eens, net als over de gestaltspsychologie. Echter, de introperspectieve methode was subjectief, waardoor verweten werd dat het niet wetenschappelijk was. Pas na 50 jaar werd dit overwonnen samen met andere deskundigen, die samen het cognitieve perspectief vormden.

OnderwerpHet cognitieve perspectief: denken en informatieverwerking

Binnen het cognitieve perspectief wordt de nadruk gelegd op cognitie: geestelijke activiteiten zoals waarnemingen, interpretaties, verwachtingen, overtuigingen en herinneringen. Iemands gedachten en handelingen zijn het resultaat van het unieke cognitieve patroon van waarnemingen en interpretaties van ervaringen. Door ontwikkelingen op het gebied van brain imaging technieken kunnen wetenschappers hersenen tijdens diverse mentale processen bestuderen. Denk bijvoorbeeld aan CT, PET, MRI en fMRI, die gebruik maken van computertechnologie zonder dat we de schedel hoeven te openen. Aanhangers van de cognitieve theorie, zoals die van Wundt en James, baanden de weg naar nieuwe perspectieven zoals het behaviourisme (psychologie bestuderen vanuit wetenschappelijke principes), Gestaltstherapie vanuit een technische hoek en vanuit een holistisch standpunt. Ook begon men in te zien hoe cultuur en situationele omgeving invloed hebben op gedrag. Deze vier perspectieven worden hieronder nader toegelicht.

Paragraaf1.2.3 Het behavioristische perspectief: nadruk op waarneembaar gedrag

Het behaviorisme is een stroming binnen de psychologie die rond 1900 bekend werd. Behavioristen wilden van psychologie een objectieve wetenschap maken. Daarom vonden zij dat psychologie alleen moest kijken naar gedrag dat je kunt waarnemen en meten. Gedachten, gevoelens en andere mentale processen vonden zij minder geschikt voor wetenschappelijk onderzoek, omdat je die niet direct kunt zien of meten. Volgens behavioristen ontstaat gedrag vooral door prikkels (stimuli) uit de omgeving en de reacties daarop.

John Watson vond daarom dat psychologie zich niet moest bezighouden met de geest, zoals Wundt, Titchener en James dat wel deden. B.F. Skinner ging hierin verder: volgens hem wordt gedrag vooral bepaald door wat iemand in zijn omgeving leert, bijvoorbeeld door beloning en straf.Behavioristen gingen er sterk van uit dat de mens bij de geboorte grotendeels een tabula rasa, een onbeschreven blad, is en dat gedrag vooral wordt aangeleerd door ervaringen. Het behavioristische perspectief vroeg vooral aandacht voor de manier waarop ons handelen wordt gevormd door de consequenties ervan. Een voorbeeld: een kind leert dank je wel zeggen (handeling) en wordt daarvoor beloond (consequentie) of Gaat een volwassene beter presteren (handeling) als hij wordt beloond met een salarisverhoging voor goede prestaties op het werk (consequentie)? Zij hebben effectieve strategieën ontwikkeld waarmee we gedrag kunnen wijzigen door de omgeving te veranderen.

VerdiepingDe perspectieven vanuit de gehele persoon: psychodynamisch, humanistisch, en karaktertrekken en temperament

Begin 20e eeuw ontwikkelde Sigmund Freud en volgelingen een nieuwe visie op psychologie. Ze waren kritisch op Wundt en het structuralisme. Volgens Freud worden onze persoonlijkheid en psychische problemen vooral beïnvloed door onbewuste processen. Hij ontwikkelde de psychoanalyse, een behandelmethode die de hele persoon probeert te begrijpen, in plaats van alleen losse onderdelen zoals het geheugen, de waarneming of emoties. Freud zijn ideeën en de latere theorieën van zijn volgelingen noemen we samen de psychodynamische psychologie. Hierbij wordt het onbewuste gezien als een bron van psychische energie die ons gedrag motiveert.

OnderwerpPsychodynamische psychologie

De psychodynamische psychologie is ontstaan uit de ideeën van Sigmund Freud. Volgens deze benadering wordt ons gedrag sterk beïnvloed door onbewuste behoeften, verlangens, herinneringen en innerlijke conflicten. Deze vormen een psychische energie die ons motiveert. Freud zijn eigen theorie en behandelmethode heet psychoanalyse. Daarbij probeert men onbewust conflicten en verlangens zichtbaar te maken door onder andere:

  • dromen te analyseren;
  • versprekingen te onderzoeken;
  • gebruik te maken van vrije associatie: iemand vertelt zonder censuur alles wat in hem of haar opkomt.

Volgens Freud houdt het bewustzijn bepaalde pijnlijke of ongewenste gedachten tegen. De psychoanalyse kreeg veel kritiek. Wetenschapsfilosoof Karl Popper vond dat deze theorie onvoldoende falsifieerbaar is. Dat betekent dat de uitspraken en voorspellingen vaak niet objectief getoetst kunnen worden en daardoor moeilijk bewezen of weerlegd kunnen worden. De klassieke psychoanalyse wordt nog steeds verder ontwikkeld. Zo probeert paul Verhagen de theorie aan te passen aan de huidige samenleving en onderzoekt hij hoe maatschappelijke veranderingen psychische problemen kunnen beïnvloeden.

  • Gedrag wordt volgens deze benadering vooral veroorzaakt door wat er onbewust in ons speelt.
VerdiepingHumanistische psychologie

De humanistische psychologie ontstond als reactie op:

  • de nadruk van de psychoanalyse op duistere, onbewuste krachten;
  • het behavioristische idee dat mensen vooral worden gevormd door prikkels uit hun omgeving.

Humanistische psychologen vinden dat mensen geen speelbal zijn van hun omgeving of hun onbewuste. Mensen hebben volgens hen vrije wil en kunnen zelf keuzes maken. De nadruk ligt op de positieve kanten van de mens: mogelijkheden; persoonlijke groei; behoeften; vrije wil; en het ontwikkelen van je eigen potentieel.

Belangrijke vertegenwoordigers zijn Carl Rogers en Abraham Maslow. Volgens deze benadering beïnvloedt het beeld dat je van jezelf hebt je gedachten, gevoelens en gedrag. Dit heeft vervolgens invloed op je persoonlijke ontwikkeling. Rogers formuleerde drie belangrijke grondhoudingen voor hulpverleners:

  • Empathie: je kunnen inleven in de ander.
  • Onvoorwaardelijke acceptatie: de ander accepteren zonder te veroordelen.
  • Echtheid: als hulpverlener oprecht en jezelf zijn.

Deze houdingen worden nog steeds veel gebruikt binnen therapie en counseling.

  • De mens heeft vrije wil en beschikt over mogelijkheden om te groeien en zichzelf te ontwikkelen.
VerdiepingPsychologie van karaktertrekken en temperament

Deze benadering verklaart gedrag en persoonlijkheid vanuit stabiele persoonlijke eigenschappen. De oude Grieken dachten dat de persoonlijkheid werd bepaald door vier lichaamssappen:

  • bloed: opgewekt;
  • slijm: rustig, traag en behoedzaam;
  • zwarte gal: melancholisch of somber;
  • gele gal: boos en agressief.

Deze oude verklaring wordt niet meer als wetenschappelijk gezien. Het idee dat mensen van elkaar verschillen door relatief stabiele eigenschappen bestaat echter nog steeds. Karaktertrekken zijn eigenschappen en neigingen die redelijk stabiel blijven, bijvoorbeeld: introversie of extraversie; angstig of ontspannen zijn; openstaan voor nieuwe ervaringen; inschikkelijkheid; nauwgezetheid. Deze kenmerken sluiten aan bij de vijf persoonlijkheids-dimensies van de Big Five. Temperament is de meer aangeboren basis van iemands persoonlijkheid. Verschillen in temperament zijn al zichtbaar bij baby’s en blijven vaak gedeeltelijk bestaan als iemand volwassen wordt. Karaktertrekken en temperament zijn waarschijnlijk voor een deel biologisch bepaald en blijven meestal redelijk hetzelfde in verschillende situaties en levensfasen.

  • Mensen verschillen van elkaar door relatief stabiele en deels aangeboren eigenschappen.

Het belangrijkste verschil

OnderwerpEzelsbruggetje
  • Psychodynamisch: wat speelt er diep vanbinnen?
  • Humanistisch: wie wil en kan ik worden?
  • Karaktertrekken: hoe ben ik meestal?
Paragraaf1.2.5 Het ontwikkelingsperspectief veranderingen die ontstaan door nature en nurture

Het ontwikkelingsperspectief onderzoekt hoe mensen gedurende hun leven veranderen. Die ontwikkeling ontstaat door een samenspel van:

  • Nature: erfelijke en biologische eigenschappen die in je genen liggen.
  • Nurture: de invloed van je opvoeding, ervaringen en omgeving.

Biologisch psychologen leggen vooral de nadruk op nature, terwijl behavioristen zich vooral richten op nurture. Volgens het ontwikkelingsperspectief zijn beide van invloed en werken ze voortdurend op elkaar in. Mensen veranderen tijdens hun leven op redelijk voorspelbare manieren. Hierdoor kunnen zij op verschillende leeftijden anders denken, voelen en handelen.

Twee soorten ontwikkeling

  • Lichamelijke ontwikkeling is zichtbaar in processen zoals:
  • lichamelijke groei;
  • de puberteit;
  • de menopauze.
  • Psychologische ontwikkeling is bijvoorbeeld zichtbaar in:
  • het leren van taal;
  • het ontwikkelen van logisch denken;
  • het vervullen van verschillende sociale rollen tijdens het leven.

Vroeger richtte de ontwikkelingspsychologie zich vooral op kinderen, omdat zij snel en duidelijk veranderen. Tegenwoordig weten we dat ontwikkeling gedurende het hele leven doorgaat: vanaf de conceptie tot op hoge leeftijd. Het ontwikkelingsperspectief onderzoekt hoe mensen hun hele leven veranderen door de combinatie van erfelijkheid en omgeving.

  • Nature geeft je aanleg, nurture beïnvloedt hoe die aanleg zich ontwikkelt.
Paragraaf1.2.6 Het socioculturele perspectief: het individu in context

Het socioculturele perspectief onderzoekt hoe ons gedrag wordt beïnvloed door andere mensen, sociale situaties en de cultuur waarin we leven. Onderzoekers bestuderen bijvoorbeeld: wat mensen aardig of aantrekkelijk vinden; liefde en relaties; vooroordelen en agressie; gehoorzaamheid; conformisme: je aanpassen aan de groep.

Een cultuur bestaat uit gedeelde taal, gewoonten, overtuigingen, waarden en tradities. Cultuur beïnvloedt hoe mensen denken, voelen en handelen. Sociale processen en gedragingen kunnen daardoor per cultuur verschillen.

De psychologie is lange tijd vooral gebaseerd geweest op onderzoek uit Europa en Noord-Amerika. Daardoor gelden psychologische conclusies niet automatisch voor mensen uit iedere cultuur. Crosscultureel psychologen onderzoeken daarom hoe psychologische processen tussen culturen verschillen. Zij bekijken of bestaande psychologische theorieën ook passen bij andere culturele en etnische groepen. Het socioculturele perspectief ontkent de invloed van erfelijkheid, leerervaringen en onbewuste processen niet. Het voegt vooral de kracht van de situatie toe: de sociale en culturele omstandigheden kunnen soms sterker op iemands gedrag inwerken dan andere factoren.

Menselijk gedrag is meestal niet volledig vanuit één psychologisch perspectief te verklaren. De zes perspectieven vullen elkaar aan en geven samen een holistisch beeld: je kijkt naar de mens als geheel en niet alleen naar losse onderdelen. Gedrag verklaren is trouwens niet hetzelfde als gedrag goedkeuren. Een verklaring kan wel helpen om: problematisch gedrag te veranderen; gedrag van anderen beter te begrijpen. Het socioculturele perspectief verklaart gedrag vanuit de invloed van andere mensen, de situatie en de cultuur.

  • Je bent niet los te zien van de wereld waarin je leeft.
OnderwerpBijlage bij 1.2.2

Samenvatting verschillende stromingen

VerdiepingDe ontwikkeling in één oogopslag

Descartes
Geest en lichaam van elkaar scheiden
↓
Rationalisme vs. empirisme
Komt kennis uit denken of uit ervaring?
↓
Wundt
De geest kan wetenschappelijk onderzocht worden
↓
Structuralisme
Waaruit bestaat het bewustzijn?
↙︎         ↘︎
Gestalt      Functionalisme
Het geheel     De functie
↘︎         ↙︎
Cognitieve psychologie
Hoe werken denken, geheugen, taal en waarneming?

Daarnaast loopt het biologische perspectief:

Descartes → lichaam wetenschappelijk onderzoeken → moderne biologische psychologie hersenen + genen + zenuwen + hormonen → gedrag

Cognitieve psychologie bouwt voort op het onderzoek naar de geest
Het biologische perspectief vooral kijkt naar de lichamelijke basis van gedrag.

VerdiepingEzelsbruggetje voor de belangrijkste stromingen

Structuralisme = structuur → waaruit bestaat de geest?

Gestalt = geheel → hoe maken we van delen één geheel?

Functionalisme = functie → waar dient gedrag voor?

Biologisch = lichaam → wat gebeurt er in hersenen/genen/hormonen?

Cognitief = cognitie → wat gebeurt er met informatie in ons hoofd?

ParagraafSamenvatting Hoofdstuk 1
VerdiepingSchema hoofdstuk 1
VerdiepingDe 6 perspectieven van de psychologie
OnderwerpSuperkort overzicht in 1 regel
VerdiepingDe grote lijn van dit hoofdstuk

Psychologie probeert wetenschappelijk te verklaren waarom mensen denken, voelen en doen wat ze doen. Dat kan nooit goed vanuit maar één hoek, dus je kijkt naar: lichaam – denken – leren – persoon – ontwikkeling – omgeving.

VerdiepingDe zes hoofdperspectieven
OnderwerpPersonen, stromingen en begrippen per perspectief
SchemaPerspectief / Verklaring van gedrag
PerspectiefVerklaring van gedrag
PsychodynamischOnbewuste behoeften, verlangens en conflicten
HumanistischVrije wil, zelfbeeld, behoeften en persoonlijke groei
Karaktertrekken en temperamentStabiele en deels biologisch bepaalde eigenschappen
PSBK-E · Hoofdstuk 1 · Onderdeel 2 van 2

Psychologische wetenschap en perspectieven

Psychologie, kritisch denken en de zes verklaringsperspectieven.

Lesstof en verdieping

SchemaPersoon / stroming / Periode
Persoon / stromingPeriodeKernideeHoe ontstaat kennis / gedrag?Reactie op / verschil metBelang voor psychologie
René Descartes – rationalisme1596–1650Geest en lichaam zijn van elkaar gescheiden.De ratio / het denken is de belangrijkste bron van kennis.Brak met het idee dat lichamelijke processen alleen door spirituele krachten verklaard konden worden.Maakte het mogelijk om het lichaam biologisch en wetenschappelijk te onderzoeken, bijvoorbeeld reflexen en sensaties.
Empirisme – Francis Bacon1561–1626Kennis moet gebaseerd zijn op waarneming en ervaring.Door observeren, ervaren en experimenteren.Tegenover het rationalisme van Descartes: denken kan waarneming juist verstoren.Legde een basis voor de empirische, experimentele wetenschap.
Empirisme – John Locke1632–1704De mens wordt geboren als tabula rasa: een onbeschreven blad.Persoonlijkheid en vaardigheden ontwikkelen zich door ervaring, leren en opvoeding.Tegen het idee dat veel kennis al aangeboren aanwezig is.Belangrijk voor latere theorieën over leren, opvoeding en omgevingsinvloeden.
Biologisch perspectiefModernGedrag hangt samen met lichamelijke processen.Gedrag wordt beïnvloed door genen, hersenen, zenuwstelsel en hormonen.Geest en lichaam worden niet meer strikt los van elkaar gezien zoals bij Descartes.Verklaart gedrag vanuit biologische mechanismen.
NeurowetenschapModernOnderzoekt hoe processen in de hersenen samenhangen met gedrag en ervaring.Via onderzoek naar hersenen en zenuwstelsel.Is een verdieping van het biologische perspectief.Onderzoekt o.a. geheugen, taal, slaap, waarneming en hersenbeschadiging.
Evolutionaire psychologieModern, gebaseerd op DarwinGedrag kan voortkomen uit eigenschappen die evolutionair voordeel boden.Door erfelijkheid en natuurlijke selectie.Legt niet alleen uit hoe gedrag biologisch werkt, maar ook waarom bepaalde eigenschappen zijn ontstaan.Verklaart gedrag vanuit aanpassing en overleving.
Wilhelm Wundt1832–1920De menselijke geest kan wetenschappelijk onderzocht worden.Door observeren, meten, experimenteren en introspectie.Psychologie moest verder gaan dan alleen filosofisch nadenken.Wordt gezien als een belangrijke grondlegger van de wetenschappelijke psychologie.
IntrospectieEind 19e eeuwMensen beschrijven bewust hun eigen gewaarwordingen, gevoelens en reacties.Door zelfwaarneming.Methode van Wundt en later structuralisten.Eerste poging om bewustzijn systematisch te onderzoeken, maar bleek subjectief.
Structuralisme – TitchenerEind 19e / begin 20e eeuwDe geest bestaat uit afzonderlijke elementen of bouwstenen.Door introspectie onderzoeken welke elementen de bewuste ervaring vormen.Bouwt voort op Wundt.Probeerde de structuur van het bewustzijn in kaart te brengen.
GestaltpsychologieBegin 20e eeuwHet geheel is meer dan de som van de delen.Onze hersenen organiseren losse prikkels automatisch tot betekenisvolle gehelen.Tegen het structuralisme: bewustzijn kun je niet begrijpen door alles in losse stukjes te knippen.Belangrijk voor kennis over waarneming en informatieverwerking.
Functionalisme – William JamesEind 19e / begin 20e eeuwNiet vragen: waaruit bestaat het bewustzijn? maar: waar dient het voor?Geest en gedrag helpen mensen zich aan hun omgeving aan te passen.Tegenover het structuralisme van Wundt/Titchener.Richtte psychologie op functie, aanpassing en praktisch gebruik.
John Dewey – functionalisme1859–1952Mensen leren vooral door actief handelen.Learning by doing.Voortbouwend op William James en functionalisme.Belangrijk voor toegepaste psychologie en onderwijs.
Modern cognitief perspectiefVooral vanaf midden 20e eeuwOnderzoekt mentale processen zoals denken, geheugen, taal, waarneming en probleemoplossen.Mentale processen worden wetenschappelijk onderzocht met objectievere methoden.Neemt het bewustzijn weer serieus, maar probeert de zwakte van introspectie te vermijden.Vormt de basis van veel moderne psychologie over denken en informatieverwerking.
SchemaOnderdeel / Wat betekent het?
OnderdeelWat betekent het?Belangrijke woorden / definitiesKort onthouden
PsychologieDe wetenschap van gedrag en geestelijke processenGedrag = wat je ziet doen. Geestelijke processen = denken, voelen, herinneren, willenPsychologie onderzoekt wat mensen doen en waarom
Geen psychiatriePsychologie is iets anders dan psychiatriePsychiater = arts, richt zich op diagnose en behandeling van psychische stoornissenPsycholoog = gedrag/geest onderzoeken, psychiater = medisch
PseudopsychologieIdeeën die psychologisch klinken, maar niet wetenschappelijk bewezen zijnVoorbeelden: astrologie, handlezen, waarzeggerijKlinkt slim, maar is niet goed bewezen
Kritisch denkenGoed nadenken over claims en bewijsLet op: bron, bewijs, bias, denkfouten, andere verklaringenGeloof niet zomaar alles
Schema/ Perspectief
PerspectiefWaar kijkt het naar?Belangrijke namen / begrippenVoorbeeldvraagEzelsbrug
1BiologischGedrag verklaren vanuit hersenen, genen, zenuwstelsel en hormonenDescartes, neurowetenschap, evolutionaire psychologie, natuurlijke selectie = eigenschappen die helpen overleven worden doorgegevenKomt dit gedrag door hersenen, genen of hormonen?Lichaam
2CognitiefGedrag verklaren vanuit denken, waarnemen, interpreteren en herinnerenWundt, introspectie = naar je eigen gedachten/ervaringen kijken, structuralisme, Gestalt, functionalismeHoe denkt iemand over de situatie?Denken
3BehavioristischGedrag verklaren vanuit leren, prikkels, beloning en strafWatson, Skinner, stimulus = prikkel, tabula rasa = onbeschreven bladWelk gedrag is aangeleerd?Leren
4 (whole person)PsychodynamischGedrag verklaren vanuit onbewuste processenFreud, psychoanalyse, vrije associatie, falsifieerbaar = testbaar/weerlegbaarWat speelt er onbewust vanbinnen?Diep vanbinnen
4 (whole person)HumanistischNadruk op vrije wil, groei en zelfontwikkelingRogers, Maslow, empathie, onvoorwaardelijke acceptatie, echtheidHoe kan iemand groeien?Wie wil ik worden?
4 (whole person)Karaktertrekken / temperamentGedrag verklaren vanuit stabiele eigenschappenKaraktertrek = blijvende eigenschap, temperament = aangeboren basis van persoonlijkheidIs iemand meestal introvert, nauwkeurig, rustig?Hoe ben ik meestal?
5OntwikkelingsperspectiefKijkt hoe mensen veranderen tijdens hun levenNature = aanleg/erfelijkheid, nurture = opvoeding/omgevingHoe verandert iemand door leeftijd en ervaring?Ontwikkeling
6SociocultureelKijkt naar invloed van andere mensen, situatie en cultuurCultuur = gedeelde waarden/gewoonten, conformisme = je aanpassen aan de groep, crosscultureel = tussen culturen vergelijkenHoe beïnvloeden groep en cultuur gedrag?Omgeving
SchemaPerspectief / Onthouden in 1 woord
PerspectiefOnthouden in 1 woord
BiologischLichaam
CognitiefDenken
BehavioristischLeren
Whole-personPersoon
OntwikkelingVeranderen
SociocultureelOmgeving
SchemaBegrip / Betekenis in makkelijke taal
BegripBetekenis in makkelijke taalBelangrijke naam/namenEzelsbrug
PsychologieWetenschap van gedrag en geestelijke processen—Wat doet/denkt/voelt iemand en waarom?
GedragAlles wat je aan iemand kunt zien—Buitenkant
Geestelijke processenDenken, voelen, herinneren, willen—Binnenkant
PseudopsychologiePsychologische ideeën zonder goed wetenschappelijk bewijs—Klinkt wetenschappelijk, is het niet echt
BiasVertekening in je oordeel—Je kijkt niet helemaal neutraal
Confirmation biasVooral bewijs zien dat past bij wat je al dacht—Ik zoek gelijk
CorrelatieTwee dingen komen tegelijk voor—Samen = nog geen oorzaak
CausaliteitHet ene veroorzaakt het andere—Oorzaak → gevolg
SchemaBegrip / Betekenis
BegripBetekenisBelangrijke naam/namenEzelsbrug
Biologisch perspectiefGedrag komt mede door hersenen, genen, hormonen en zenuwstelselDescartesLICHAAM
Cognitief perspectiefGedrag hangt samen met denken, waarnemen en interpreterenWundt, Titchener, JamesDENKEN
Behavioristisch perspectiefGedrag wordt aangeleerd door omgeving, beloning en strafWatson, SkinnerLEREN
Whole-person perspectiefKijkt naar de hele persoonFreud, Rogers, MaslowPERSOON
OntwikkelingsperspectiefKijkt hoe mensen veranderen gedurende hun leven—VERANDEREN
Sociocultureel perspectiefGedrag wordt beïnvloed door anderen, situatie en cultuur—OMGEVING
Schema/ Stroming / perspectief
Stroming / perspectiefPersoon of begripWat moet je ervan weten?Ezelsbrug
1Biologisch perspectiefDescartesScheidde lichaam en geest; belangrijk voor biologisch denkenDescartes = lichaam/geest
1Biologisch perspectiefRationalismeKennis ontstaat vooral door denken en logisch redenerenRatio = verstand
1Biologisch perspectiefEmpirismeKennis ontstaat door waarneming en ervaringEerst ervaren, dan weten
1Biologisch perspectiefJohn LockeMens wordt geboren als tabula rasaLocke = leeg blad
1Biologisch perspectiefTabula rasaOnbeschreven blad; ervaring vormt jeLeeg bij geboorte
2Cognitief perspectiefWundtMaakte psychologie meer wetenschappelijkWundt = wetenschap
2Cognitief perspectiefIntrospectieJe eigen gedachten, gevoelens en waarnemingen onderzoekenNaar binnen kijken
2Cognitief perspectiefTitchenerHoort bij het structuralismeTitchener = structuur
2Cognitief perspectiefStructuralismeProbeert het bewustzijn op te delen in losse onderdelenWelke stukjes zitten erin?
2Cognitief perspectiefGestaltpsychologieHet geheel is meer dan alleen de losse onderdelenKijk naar het geheel
2Cognitief perspectiefWilliam JamesHoort bij het functionalismeJames = functie
2Cognitief perspectiefFunctionalismeKijkt waarvoor gedrag en bewustzijn dienenWat heb je eraan?
3BehaviorismeWatsonVond dat psychologie vooral zichtbaar gedrag moest onderzoekenWatson = waarneembaar
3BehaviorismeSkinnerGedrag wordt beïnvloed door gevolgen zoals beloning en strafSkinner = belonen/straffen
3BehaviorismeBehaviorismeAlleen zichtbaar en meetbaar gedrag onderzoekenZien = meten
3BehaviorismeStimulusPrikkel uit de omgevingPrikkel
3BehaviorismeResponsReactie op een prikkelReactie
3BehaviorismeBeloningGevolg waardoor gedrag waarschijnlijk vaker voorkomtBeloond = herhalen
3BehaviorismeStrafGevolg waardoor gedrag probeert af te nemenStraf = minder gedrag
4Whole-person: psychodynamischFreudGedrag wordt beïnvloed door onbewuste processen en conflictenFreud = onbewuste
4Whole-person: psychodynamischPsychodynamischVerklaart gedrag vanuit onbewuste behoeften, verlangens en conflictenDiep vanbinnen
4Whole-person: psychodynamischPsychoanalyseMethode om onbewuste processen zichtbaar te makenOnbewuste onderzoeken
4Whole-person: psychodynamischVrije associatieAlles zeggen wat spontaan in je opkomtZeg maar raak
4Whole-person: psychodynamischPopperBekritiseerde theorieën die moeilijk wetenschappelijk te toetsen zijnPopper = toetsbaar
4Whole-person: psychodynamischFalsifieerbaarEen theorie moet getest en eventueel weerlegd kunnen wordenKan bewezen worden dat het fout is?
4Whole-person: humanistischRogersNadruk op vrije wil, groei en de therapeutische relatieRogers = relatie
4Whole-person: humanistischMaslowNadruk op behoeften en persoonlijke groeiMaslow = groeien
4Whole-person: humanistischHumanistische psychologieMensen hebben vrije wil en kunnen zichzelf ontwikkelenWie kan ik worden?
4Whole-person: humanistischEmpathieJe kunnen inleven in iemand andersMeevoelen
4Whole-person: humanistischOnvoorwaardelijke acceptatieIemand accepteren zonder te veroordelenJe mag er zijn
4Whole-person: humanistischEchtheidAls hulpverlener oprecht en jezelf zijnNiet nep doen
4Whole-person: karakter & temperamentKaraktertrekEigenschap die redelijk stabiel blijftHoe ben ik meestal?
4Whole-person: karakter & temperamentTemperamentMeer aangeboren basis van de persoonlijkheidHoe ben ik van nature?
4Whole-person: karakter & temperamentBig FiveVijf grote persoonlijkheidsdimensiesPersoonlijkheidskenmerken
5OntwikkelingsperspectiefNatureErfelijkheid en biologische aanlegNature = natuur = genen
5OntwikkelingsperspectiefNurtureOpvoeding, ervaringen en omgevingNurture = opvoeden
5OntwikkelingsperspectiefOntwikkelingsperspectiefMensen veranderen gedurende hun hele levenVan geboorte tot ouderdom
6Sociocultureel perspectiefCultuurGedeelde waarden, gewoonten, taal en overtuigingenHoe doen wij dingen?
6Sociocultureel perspectiefConformismeJe aanpassen aan een groepMet de groep meegaan
6Sociocultureel perspectiefCrosscultureelVerschillende culturen met elkaar vergelijkenCultuur versus cultuur
6Sociocultureel perspectiefHolistischKijken naar de hele mens en meerdere factoren tegelijkHet hele plaatje
PSBK-E · Hoofdstuk 2 · Onderdeel 1 van 2

Biopsychologie: zenuwstelsel, hormonen en hersenen

De samenhang tussen signalen, automatische reacties, hormonen en hersenprocessen.

Lesstof en verdieping

ParagraafHoofdstuk 2 Biopsychologie, neurowetenschappen en de menselijke aard
Paragraaf2.2.3 Het zenuwstelsel

Het zenuwstelsel is het gehele netwerk van neuronen in het lichaam inclusief het centrale zenuwstelsel, het perifere zenuwstelsel en hun onderafdelingen.

VerdiepingHet zenuwstelsel

Het zenuwstelsel (het netwerk van zenuwcellen dat informatie door het lichaam vervoert en verwerkt) zorgt voor de communicatie tussen de hersenen, het ruggenmerg en de rest van het lichaam. Het verwerkt prikkels (informatie uit het lichaam of de omgeving) en zet deze om in reacties. Als je bijvoorbeeld gevaar ziet, gaat de informatie naar je hersenen. Daarna sturen je hersenen signalen naar je spieren en organen, zodat je kunt reageren. Het zenuwstelsel bestaat uit twee hoofdonderdelen: het centrale zenuwstelsel en het perifere zenuwstelsel.

OnderwerpCentraal zenuwstelsel: hersenen en ruggenmerg

Het centrale zenuwstelsel, CZS (de hersenen en het ruggenmerg), is het hoofdkwartier van het lichaam.

  • De hersenen: verwerken informatie; nemen beslissingen; regelen lichaamsfuncties; sturen een groot deel van ons gedrag aan.
  • Het ruggenmerg (een bundel zenuwbanen die door de wervelkolom loopt) verbindt de hersenen met de zenuwen in de rest van het lichaam. Het werkt als een belangrijke informatiekabel.

Schade aan het ruggenmerg kan verlamming (het niet of nauwelijks meer kunnen bewegen van een lichaamsdeel) veroorzaken. Hoe hoger de beschadiging in het ruggenmerg zit, hoe groter meestal het verlamde gedeelte van het lichaam is.

VerdiepingReflexen: reageren voordat pijn bewust wordt

Een reflex (een snelle, automatische en niet-aangeleerde reactie op een prikkel) wordt meestal door het ruggenmerg geregeld. De hersenen hoeven de reactie dus niet eerst bewust te verwerken. Een voorbeeld is de kniereflex: wanneer een arts onder je knieschijf tikt, beweegt je onderbeen automatisch.

Ook bij een pijnlijke prikkel kan het ruggenmerg ervoor zorgen dat je een lichaamsdeel onmiddellijk terugtrekt. De bewuste ervaring van de pijn ontstaat pas wanneer het signaal de hersenen bereikt. Vrijwillige bewegingen (bewegingen die je bewust uitvoert) kunnen niet zonder de hersenen plaatsvinden.

In stappen: Een pijnlijke prikkel bereikt het ruggenmerg. Een snelle automatische schakelroute activeert de spieren om het lichaamsdeel terug te trekken. Tegelijk gaat informatie door naar de hersenen, waar de pijn bewust wordt ervaren. De terugtrekreactie hoeft dus niet te wachten op een bewuste beslissing.

VerdiepingContralaterale banen: hersenhelften en lichaamszijden

Veel sensorische en motorische zenuwbanen lopen via contralaterale banen (zenuwbanen die onderweg naar de andere lichaamshelft kruisen). Daardoor bestuurt en verwerkt:

  • de linkerhersenhelft vooral informatie van de rechterkant van het lichaam;
  • de rechterhersenhelft vooral informatie van de linkerkant van het lichaam.
  • Een beschadiging in de linkerhersenhelft kan daarom problemen veroorzaken aan de rechterkant van het lichaam, en andersom.

Belangrijk verband: Veel zenuwbanen kruisen naar de tegenovergestelde lichaamshelft. Een beschadiging in de linkerhersenhelft kan daarom problemen aan de rechterkant veroorzaken en omgekeerd.

OnderwerpPerifeer zenuwstelsel: verbinding met het lichaam

Het perifere zenuwstelsel, PZS (alle zenuwen buiten de hersenen en het ruggenmerg), verbindt het centrale zenuwstelsel met de rest van het lichaam. Het vervoert signalen tussen de hersenen, de zintuigen, de spieren, de klieren en de inwendige organen. Het PZS verwerkt twee richtingen van informatie:

  • Binnenkomende signalen vertellen de hersenen wat je ziet, hoort, ruikt, proeft en voelt.
  • Uitgaande signalen vertellen spieren, organen en klieren hoe zij moeten reageren.

Je kunt het perifere zenuwstelsel vergelijken met een koeriersdienst die berichten naar het centrale zenuwstelsel brengt en opdrachten weer terugstuurt. Het perifere zenuwstelsel bestaat uit:

  • Het somatische zenuwstelsel.
  • Het autonome zenuwstelsel.
VerdiepingSomatisch zenuwstelsel: informatie ontvangen en bewust bewegen

Het somatische zenuwstelsel (het deel van het zenuwstelsel dat zintuiglijke informatie en bewuste bewegingen regelt) verbindt de zintuigen en skeletspieren met het centrale zenuwstelsel.

Het bestaat uit twee soorten systemen:

  • Het afferente systeem (de zenuwbanen die sensorische informatie van de zintuigen naar het centrale zenuwstelsel brengen).
  • Het efferente systeem (de zenuwbanen die motorische opdrachten van het centrale zenuwstelsel naar de spieren brengen).

Als je bijvoorbeeld een stuk pizza ziet:

  • Het afferente systeem brengt de visuele informatie naar je hersenen.
  • Je hersenen verwerken deze informatie.
  • Het efferente systeem stuurt opdrachten naar je spieren.
  • Je pakt de pizza en neemt een hap.

Voorbeeld: Het zien van een stuk pizza levert zintuiglijke informatie op. Afferente banen voeren informatie naar het centrale zenuwstelsel. Na verwerking gaan via efferente banen motorische opdrachten naar de spieren om de pizza te pakken.

VerdiepingAutonoom zenuwstelsel: onbewuste regeling van organen

Het autonome zenuwstelsel (het deel van het zenuwstelsel dat automatische lichaamsfuncties regelt) stuurt de inwendige organen en klieren aan. Het regelt onder andere: de ademhaling; de hartslag; de spijsvertering; de bloeddruk; de blaas; de mate van lichamelijke opwinding. Deze processen verlopen grotendeels onbewust. Het autonome zenuwstelsel blijft ook actief wanneer je slaapt of onder narcose bent.

Het autonome zenuwstelsel bestaat uit:

  • Het sympathische zenuwstelsel.
  • Het parasympathische zenuwstelsel.

Twee samenwerkende delen: Het sympathische systeem maakt het lichaam gereed voor activiteit of dreiging; het parasympathische systeem ondersteunt herstel en vertering. Beide systemen reguleren samen automatische lichaamsfuncties.

OnderwerpSympathisch zenuwstelsel: activering en paraatheid

Het sympathische zenuwstelsel (het deel dat het lichaam activeert bij spanning, inspanning of gevaar) maakt het lichaam klaar om snel te reageren. Dit wordt ook wel de fight-or-flightreactie (de lichamelijke voorbereiding om te vechten of te vluchten) genoemd.

Het sympathische zenuwstelsel: verwijdt de pupillen; stimuleert de traanproductie; remt de speekselproductie; stimuleert transpiratie; versnelt de hartslag; verwijdt de bronchiën (de vertakkingen van de luchtwegen in de longen); remt de spijsvertering; stimuleert de afgifte van adrenaline (een hormoon dat het lichaam voorbereidt op actie); voorkomt dat de blaas zich samentrekt. Hierdoor komt meer energie beschikbaar voor een snelle reactie op gevaar of stress.

VerdiepingParasympathisch zenuwstelsel: rust en herstel

Het parasympathische zenuwstelsel (het deel dat het lichaam tot rust brengt en herstel bevordert) werkt als een rem. Het zorgt ervoor dat het lichaam na inspanning of gevaar terugkeert naar een kalme toestand. Het parasympathische zenuwstelsel: vernauwt de pupillen; vermindert de traanproductie; stimuleert de speekselproductie; vertraagt de hartslag; vernauwt de bronchiën; stimuleert de spijsvertering in de maag en darmen; laat de blaas samentrekken. Het sympathische en parasympathische zenuwstelsel werken dus tegengesteld, maar vullen elkaar aan. Samen zorgen ze voor een goede balans tussen actie en herstel.

ParagraafSamenvatting indeling van het zenuwstelsel
Paragraaf2.2.4 Het endocriene stelsel

Het endocriene stelsel is het hormoonstelsel van het lichaam. Het bestaat uit klieren die hormonen produceren en afgeven aan het bloed. Hormonen zijn chemische boodschappers. Ze reizen via de bloedbaan naar een doel, bijvoorbeeld een andere klier, spier of orgaan. Daar beïnvloeden ze lichaamsfuncties, gedrag en emoties. Hormonen werken ongeveer zoals neurotransmitters, maar: hormonen worden via het bloed vervoerd; ze werken langzamer; hun werking houdt langer aan.

VerdiepingBelangrijkste hormoonklieren

De ‘gelukshormomen’ endorfine en oxytocine staan de afgelopen jaren in de belangstelling.

Oxytocine: veroorzaakt samentrekkingen van de baarmoeder tijdens de bevalling; zorgt voor de afgifte van moedermelk; helpt moeder en kind zich aan elkaar te hechten; vermindert stress en bevordert ontspanning; speelt waarschijnlijk een rol bij vriendschap, verliefdheid en seksualiteit.

VerdiepingHoe reageert het hormoonstelsel bij een crisis?

Bij gevaar werken het zenuwstelsel en het hormoonstelsel samen:

  • Het sympathische zenuwstelsel reageert als eerste, omdat zenuwsignalen snel worden doorgegeven.
  • Daarna versterken stresshormonen de reactie.
  • Epinefrine, ook adrenaline genoemd, houdt de hartslag en spierspanning verhoogd.
  • Als het gevaar voorbij is, brengt het parasympathische zenuwstelsel het lichaam weer tot rust.
  • Bij langdurige stress blijven stresshormonen in verhoogde mate aanwezig. Hierdoor kan het lichaam langdurig in een toestand van spanning en alertheid blijven (toestand van arousal).

Volgorde: Zenuwsignalen zorgen voor een snelle activering. Vervolgens versterken stresshormonen de lichamelijke reactie. Zodra de dreiging verdwijnt, ondersteunt parasympathische activiteit het herstel. Bij aanhoudende stress kan een verhoogde alertheid langer blijven bestaan.

OnderwerpWaardoor wordt het hormoonstelsel gereguleerd?

De hypofyse is de belangrijkste hormoonklier en wordt daarom ook wel de hoofdklier genoemd. Zij stuurt andere hormoonklieren aan. De hypofyse wordt zelf aangestuurd door de hypothalamus, een onderdeel van de hersenen. De hersenen coördineren zo zowel het zenuwstelsel als het hormoonstelsel. Beide systemen regelen samen de interne communicatie van het lichaam.

Psychologische kwesties (blz. 66)

VerdiepingBijwerkingen van psychoactieve middelen

Psychoactieve middelen zijn stoffen die de werking van de hersenen beïnvloeden, zoals nicotine, alcohol, antidepressiva, slaapmiddelen, cocaïne en lsd. Ze kunnen bijvoorbeeld invloed hebben op je stemming, gedrag, waarneming, alertheid en slaap. Deze middelen werken door natuurlijke chemische processen in de hersenen te stimuleren of te remmen. Daarbij spelen neurotransmitters een belangrijke rol.

VerdiepingNeurotransmitters

Neurotransmitters zijn chemische boodschapperstoffen in de hersenen en de rest van het zenuwstelsel. Zenuwcellen gebruiken deze stoffen om signalen aan elkaar door te geven.

Verschillende neurotransmitters hebben verschillende functies. Voorbeelden zijn:

  • Acetylcholine: betrokken bij het aansturen van spieren, aandacht en geheugen.
  • Serotonine: betrokken bij stemming, slaap, angst en eetlust.
  • Dopamine: betrokken bij motivatie, beloning, beweging en waarneming.
  • Epinefrine en norepinefrine: betrokken bij alertheid en lichamelijke stressreacties.
OnderwerpAgonisten

Agonisten zijn stoffen die de werking van een neurotransmitter nabootsen of versterken. Daardoor worden bepaalde signalen in het zenuwstelsel sterker doorgegeven.

Voorbeelden:

  • Nicotine bootst de werking van acetylcholine na. Hierdoor worden bepaalde zenuwbanen sterker geactiveerd.
  • Prozac zorgt ervoor dat serotonine langer beschikbaar blijft in de hersenen. Hierdoor wordt de werking van serotonine versterkt.
VerdiepingAntagonisten

Antagonisten zijn stoffen die de werking van een neurotransmitter blokkeren of verminderen. Daardoor worden bepaalde signalen in het zenuwstelsel geremd.

Voorbeelden:

  • Sommige medicijnen tegen schizofrenie verminderen de werking van dopamine. Hierdoor kunnen symptomen zoals wanen en hallucinaties afnemen.
  • Bètablokkers remmen de werking van epinefrine en norepinefrine. Daardoor nemen lichamelijke stressreacties, zoals hartkloppingen, af.
VerdiepingNeurale banen

Een neurale baan is een bundel zenuwcellen die ongeveer dezelfde route volgt en gebruikmaakt van dezelfde neurotransmitter. Eén neurotransmitter kan in meerdere neurale banen voorkomen en daardoor verschillende functies beïnvloeden.

OnderwerpWaarom ontstaan bijwerkingen?

Een neurotransmitter heeft meestal niet slechts één functie. Serotonine speelt bijvoorbeeld een rol bij stemming, maar ook bij slaap, angst en eetlust.

Wanneer een medicijn de werking van serotonine verandert om een depressie te behandelen, kunnen daardoor ook slaap en eetlust veranderen. Dit kan bijwerkingen veroorzaken.

Er bestaan vrijwel geen psychoactieve middelen die uitsluitend één bepaald proces in de hersenen beïnvloeden. Dezelfde neurotransmitter wordt namelijk op verschillende plaatsen en voor verschillende functies gebruikt. Daardoor kan een middel naast het gewenste effect ook ongewenste effecten hebben.

Paragraaf2.3 Hoe produceren de hersenen gedrag en psychische processen?

De hersenen bestaan uit verschillende gespecialiseerde gebieden. Ieder gebied heeft eigen functies, bijvoorbeeld waarnemen, spreken, onthouden, emoties verwerken of gedrag aansturen. Deze gebieden functioneren als onderling verbonden modules: afzonderlijke hersendelen die voortdurend informatie uitwisselen en samenwerken. Als een module beschadigd raakt, kunnen daardoor veranderingen in denken, voelen en gedrag ontstaan.

VerdiepingPhineas Gage

Phineas Gage kreeg in 1848 een ijzeren staaf door zijn schedel. Hij overleefde, maar zijn persoonlijkheid veranderde sterk. Van een verantwoordelijke voorman veranderde hij in iemand die impulsief, onberekenbaar en onverantwoordelijk was. Zijn verwonding zat aan de voor- en bovenzijde van zijn hersenen. Zijn verhaal laat zien dat bepaalde hersengebieden een belangrijke rol spelen bij persoonlijkheid en gedragsregulatie.

OnderwerpHet cerebellum

Het cerebellum, oftewel de kleine hersenen, verfijnt en coördineert bewegingen. Het wordt daarom ook wel de finetuner van beweging genoemd. Bij beschadiging kan iemand nog wel bewegen, maar worden bewegingen ongecoördineerd en raakt het evenwicht verstoord.

Het cerebellum ondersteunt daarnaast cognitieve en sociale functies, zoals georganiseerd denken, snel reageren en gedrag aanpassen aan een sociale situatie. Mogelijk speelt het ook een rol bij schizofrenie. Verder is het betrokken bij klassieke conditionering: een vorm van leren waarbij iemand een automatische reactie leert geven op een prikkel, zoals angst bij het geluid van de boor van de tandarts. Het cerebellum werkt samen met de thalamus en de hersenstam bij elementaire functies, zoals beweging en andere automatische levensprocessen. Deze processen verlopen grotendeels buiten het bewustzijn.

VerdiepingHet limbisch systeem

Het limbisch systeem is de middelste laag van de hersenen en bestaat uit verschillende structuren rond de thalamus. Het omvat onder andere het corpus amygdaloideum of de amygdala, de hippocampus en de hypothalamus. Het limbisch systeem speelt een centrale rol bij: emoties; motivatie; herinneringen; instincten en reflexen; honger en dorst; de lichaamstemperatuur; het handhaven van het lichamelijke evenwicht. Het systeem kan worden gezien als een centraal commando dat meerdere processen tegelijk regelt. Het sterk ontwikkelde limbische systeem van zoogdieren maakt uitgebreidere emoties en meer psychische flexibiliteit mogelijk.

VerdiepingHippocampus: nieuwe herinneringen vormen

De hippocampus is een onderdeel van het limbische systeem dat belangrijk is voor het vormen van nieuwe langdurige herinneringen en het ruimtelijk geheugen. In iedere hersenhelft bevindt zich één hippocampus. De hippocampus helpt bijvoorbeeld herinneren waar voorwerpen zich bevinden of waar je de auto hebt geparkeerd. Zonder goed functionerende hippocampus kunnen geen nieuwe langdurige herinneringen worden aangemaakt. De hippocampus kan veranderen en groeien door ervaring. Ervaren Londense taxichauffeurs bleken bijvoorbeeld een grotere hippocampus te hebben dan mensen die geen taxi reden. Dit wijst op neuroplasticiteit: het vermogen van de hersenen om zich door leren en ervaring aan te passen.

OnderwerpAmygdala: emotionele betekenis en dreiging

De amygdala is een amandelvormige structuur in het limbische systeem. De hersenen bevatten twee amygdala’s, één in iedere hersenhelft. Ze liggen vóór de hippocampus.

De amygdala is betrokken bij: emoties, vooral angst en agressie; motivatie; emotionele herinneringen; het herkennen van mogelijke bedreigingen; het reguleren van emotionele reacties. Eerdere ervaringen kunnen via de amygdala bepalen hoe sterk iemand op een nieuwe situatie reageert. Iemand die een ernstig auto-ongeluk heeft meegemaakt, kan daardoor extra angstig reageren op een kleine dreiging in het verkeer. De amygdala reageert niet alleen op negatieve, maar ook op positieve en seksueel prikkelende stimuli.

VerdiepingHypothalamus: interne balans en aansturing hormonen

De hypothalamus is een structuur in het limbische systeem die als een soort bloedtestlaboratorium werkt. Door voortdurend het bloed te controleren, registreert hij onder andere: de lichaamstemperatuur; de hoeveelheid vocht; de concentratie voedingsstoffen. De hypothalamus bewaakt de homeostase: het stabiele en evenwichtige interne milieu van het lichaam. Als er bijvoorbeeld te weinig water of voeding aanwezig is, zet hij processen in gang die het evenwicht herstellen. De hypothalamus beïnvloedt ook de hypofyse: een hormoonklier aan de onderzijde van de hypothalamus. Hierdoor vormt hij een verbinding tussen het zenuwstelsel en het endocriene stelsel of hormoonstelsel. Via deze verbinding beïnvloedt de hypothalamus onder andere emoties, stress en arousal. Arousal betekent de lichamelijke en geestelijke toestand van alertheid of opwinding.

VerdiepingMotivatie en het beloningssysteem

De hypothalamus bevat genotscentra, ook wel beloningscircuits genoemd. Deze zorgen voor een prettig gevoel wanneer we tegemoetkomen aan behoeften zoals eten, drinken en seksualiteit. Dopamine is een neurotransmitter die een belangrijke rol speelt in deze beloningscircuits. Een neurotransmitter is een chemische boodschapper waarmee zenuwcellen signalen aan elkaar doorgeven. Bij prettige ervaringen komt dopamine vrij. Hierdoor ontstaat de motivatie om het gedrag opnieuw uit te voeren. Beloningscircuits zijn ontstaan om gedrag te stimuleren dat belangrijk is voor overleving. Verslavende middelen kunnen deze circuits echter krachtig activeren. Hierdoor kunnen ze een sterk verlangen naar het middel veroorzaken, zelfs wanneer het gebruik strijdig is met andere lichamelijke behoeften.

OnderwerpDe cerebrale cortex

Het cerebrum is het grootste gedeelte van de hersenen en bestaat uit twee vrijwel symmetrische hersenhelften. Deze hersenhelften zijn met elkaar verbonden door het corpus callosum. Het corpus callosum is een dikke bundel zenuwvezels die communicatie tussen beide hersenhelften mogelijk maakt. De cerebrale cortex, oftewel de hersenschors, is de dunne, grijze buitenste laag van het cerebrum. Deze laag bestaat uit cellichamen van neuronen en is sterk geplooid. Door deze plooien past een groot oppervlak met miljarden zenuwcellen in de schedel. De cerebrale cortex wordt gezien als de denkhoed van de hersenen en is verantwoordelijk voor een groot deel van de hogere mentale processen, waaronder: zintuiglijke informatie verwerken; bewust waarnemen; herinneringen opslaan;

nadenken; beslissingen nemen;

gedrag bewust aansturen.

VerdiepingOverzicht hersendelen
ParagraafSamenvatting Hoofdstuk 2

Kernverband

Prikkel → zenuwstelsel verwerkt informatie → hersengebieden geven betekenis en sturen gedrag → hormonen ondersteunen en verlengen lichamelijke reacties → het autonome zenuwstelsel herstelt het evenwicht.

SchemaZenuwstelsel / Hoofdonderdeel
ZenuwstelselHoofdonderdeelOnderdeelSysteemFunctie
ZenuwstelselCentraal zenuwstelsel (CZS)HersenenVerwerken informatie, nemen beslissingen en sturen gedrag en lichaamsfuncties aan
RuggenmergVerbindt de hersenen met het lichaam en regelt reflexen
Perifeer zenuwstelsel (PZS)Somatisch zenuwstelselAfferent systeemBrengt sensorische informatie van de zintuigen naar het CZS
Efferent systeemBrengt motorische opdrachten van het CZS naar de spieren
Autonoom zenuwstelselSympathisch zenuwstelselActiveert het lichaam bij spanning, inspanning of gevaar
Parasympathisch zenuwstelselBrengt het lichaam tot rust en bevordert herstel
SchemaKlier / Hormonen
KlierHormonenBelangrijkste functies
Hypofyse voorkantFSH en LHRegeling van ovaria en testikels
Hypofyse voorkantProlactineProductie van moedermelk
Hypofyse voorkantTSHRegeling van de schildklier en stofwisseling
Hypofyse voorkantACTHStressreacties
Hypofyse voorkantGroeihormoonGroei van het lichaam
Hypofyse achterkantADHWaterhuishouding
Hypofyse achterkantOxytocineWeeën, melkafgifte en hechting
SchildklierThyroxineStofwisseling, groei en ontwikkeling
BijschildklierenParathormoonCalciumgehalte in het lichaam
AlvleesklierInsuline en glucagonBloedsuikerspiegel
BijnierenCortisol, epinefrine en norepinefrineStress en de fight-or-flightreactie
OvariaOestrogenen en progesteronVrouwelijke geslachtskenmerken, eicelproductie en seksueel verlangen
TestikelsAndrogenenMannelijke geslachtskenmerken, spermaproductie en seksueel verlangen
SchemaHersendeel / Betekenis / ligging
HersendeelBetekenis / liggingBelangrijkste functies
CerebellumKleine hersenenCoördineert en verfijnt bewegingen, bewaakt het evenwicht en ondersteunt georganiseerd denken, snel reageren, sociaal gedrag en klassieke conditionering.
ThalamusSchakelstation in de hersenenWerkt samen met andere hersendelen bij automatische en elementaire functies.
HersenstamOnderste gedeelte van de hersenenRegelt automatische levensprocessen die grotendeels buiten het bewustzijn verlopen.
Limbisch systeemMiddelste laag van de hersenen rond de thalamusRegelt emoties, motivatie, herinneringen, instincten, reflexen, honger, dorst, lichaamstemperatuur en lichamelijk evenwicht.
HippocampusOnderdeel van het limbisch systeem; één in iedere hersenhelftVormt nieuwe langdurige herinneringen en ondersteunt het ruimtelijk geheugen. Kan door ervaring veranderen en groeien.
AmygdalaAmandelvormige structuur vóór de hippocampus; één in iedere hersenhelftVerwerkt emoties, vooral angst en agressie, motivatie, emotionele herinneringen en mogelijke bedreigingen. Reguleert emotionele reacties.
HypothalamusOnderdeel van het limbisch systeemBewaakt de homeostase: het stabiele interne evenwicht. Regelt onder andere lichaamstemperatuur, vocht, voedingsstoffen, honger, dorst, seksualiteit, stress, arousal en beloning.
HypofyseHormoonklier aan de onderzijde van de hypothalamusStuurt onder invloed van de hypothalamus verschillende hormonale processen aan.
CerebrumGrote hersenen, bestaande uit twee hersenhelftenVormt het grootste gedeelte van de hersenen en bevat onder andere het limbisch systeem en de cerebrale cortex.
Corpus callosumDikke bundel zenuwvezels tussen de twee hersenhelftenMaakt communicatie tussen de linker- en rechterhersenhelft mogelijk.
Cerebrale cortexHersenschors: dunne, grijze en sterk geplooide buitenlaag van het cerebrumVerwerkt zintuiglijke informatie en is betrokken bij bewust waarnemen, herinneren, nadenken, beslissen en het bewust aansturen van gedrag.
PSBK-E · Hoofdstuk 2 · Onderdeel 2 van 2

Biopsychologie: zenuwstelsel, hormonen en hersenen

De samenhang tussen signalen, automatische reacties, hormonen en hersenprocessen.

Lesstof en verdieping

SchemaHoofdonderdeel / Onderdeel
HoofdonderdeelOnderdeelVerdere indeling / voorbeeldenBelangrijkste functie
ZenuwstelselCentraal zenuwstelsel (CZS)HersenenVerwerken informatie, nemen beslissingen en sturen gedrag en lichaamsfuncties aan.
↳↳RuggenmergVerbindt hersenen en lichaam en regelt snelle, automatische reflexen.
↳ReflexPrikkel → ruggenmerg → directe reactie → signaal naar hersenenDe reactie ontstaat vóór de bewuste ervaring van bijvoorbeeld pijn.
↳Contralaterale banenLinkerhersenhelft ↔ rechterlichaamshelftVeel zenuwbanen kruisen naar de tegenovergestelde lichaamshelft.
ZenuwstelselPerifeer zenuwstelsel (PZS)Alle zenuwen buiten hersenen en, ruggenmergVerbindt het CZS met zintuigen, spieren, organen en klieren.
↳Somatisch zenuwstelselZintuigen en skeletspierenRegelt zintuiglijke informatie en bewuste bewegingen.
↳↳ Afferent systeemZintuigen → CZSBrengt sensorische informatie naar hersenen en ruggenmerg.
↳↳ Efferent systeemCZS → spierenBrengt motorische opdrachten naar de spieren.
↳Autonoom zenuwstelselOrganen en klierenRegelt automatische functies, zoals hartslag, ademhaling en spijsvertering.
↳↳ SympathischFight-or-flightActiveert het lichaam: hartslag omhoog, pupillen en bronchiën wijder, spijsvertering geremd en adrenalineafgifte.
↳↳ ParasympathischRust en herstelBrengt het lichaam tot rust: hartslag omlaag, pupillen en bronchiën nauwer en spijsvertering actief.
Endocrien stelselHormonenChemische boodschappers via het bloedWerken langzamer dan neurotransmitters, maar hun werking houdt langer aan.
↳HypothalamusStuurt de hypofyse aanVerbindt het zenuwstelsel met het hormoonstelsel en bewaakt de homeostase.
↳HypofyseFSH, LH, prolactine, TSH, ACTH, groeihormoon, ADH en oxytocineStuurt andere hormoonklieren en verschillende lichaamsprocessen aan.
↳SchildklierThyroxineRegelt stofwisseling, groei en ontwikkeling.
↳BijschildklierenParathormoonRegelt het calciumgehalte.
↳AlvleesklierInsuline en glucagonRegelt de bloedsuikerspiegel.
↳BijnierenCortisol, epinefrine en norepinefrineOndersteunen stress en de fight-or-flightreactie.
↳OvariaOestrogenen en progesteronRegelen vrouwelijke geslachtskenmerken, eicelproductie en seksueel verlangen.
↳TestikelsAndrogenenRegelen mannelijke geslachtskenmerken, spermaproductie en seksueel verlangen.
CrisisreactieSamenwerking van beide stelselsGevaar → sympathisch zenuwstelsel → stresshormonen → parasympathisch herstelHet zenuwstelsel reageert snel; hormonen versterken en verlengen de reactie.
NeurotransmittersChemische boodschappersAcetylcholine, serotonine, dopamine, epinefrine en norepinefrineGeven signalen tussen zenuwcellen door.
↳AcetylcholineSpieren, aandacht en geheugenStuurt onder andere spieren aan en ondersteunt cognitieve processen.
↳SerotonineStemming, slaap, angst en eetlustBeïnvloedt meerdere psychische en lichamelijke processen.
↳DopamineMotivatie, beloning, beweging en waarnemingSpeelt een belangrijke rol in het beloningssysteem.
↳Epinefrine en norepinefrineAlertheid en stressVerhogen de lichamelijke paraatheid.
Psychoactieve middelenAgonistenNicotine en ProzacBoots(en) een neurotransmitter na of versterken de werking ervan.
↳AntagonistenSommige antipsychotica en bètablokkersBlokkeren of verminderen de werking van een neurotransmitter.
↳BijwerkingenEén neurotransmitter heeft meerdere functies en neurale banenEen middel beïnvloedt vaak naast het gewenste proces ook andere processen.
HersenenCerebellumKleine hersenenCoördineert bewegingen en evenwicht en ondersteunt denken, sociaal gedrag en klassieke conditionering.
↳HersenstamOnderste deel van de hersenenRegelt automatische levensprocessen buiten het bewustzijn.
↳ThalamusSchakelstationGeeft veel zintuiglijke informatie door aan andere hersengebieden.
↳Limbisch systeemHippocampus, amygdala en hypothalamusRegelt emoties, motivatie, geheugen, behoeften en lichamelijk evenwicht.
↳↳ HippocampusGeheugen en oriëntatieVormt nieuwe langdurige herinneringen en ondersteunt het ruimtelijk geheugen.
↳↳ AmygdalaEmoties en bedreigingenVerwerkt onder andere angst, agressie, motivatie en emotionele herinneringen.
↳↳ HypothalamusHomeostase en motivatieRegelt temperatuur, honger, dorst, seksualiteit, stress, arousal en beloning.
↳BeloningssysteemHypothalamus en dopamineBeloont belangrijk gedrag en motiveert herhaling; kan ook door verslavende middelen worden geactiveerd.
↳CerebrumTwee hersenhelftenVormt het grootste deel van de hersenen.
↳Corpus callosumZenuwvezels tussen beide hersenhelftenZorgt voor communicatie tussen de linker- en rechterhersenhelft.
↳Cerebrale cortexGeplooide buitenlaag van het cerebrumVerwerkt zintuiglijke informatie en ondersteunt waarnemen, onthouden, denken, beslissen en bewust gedrag.
Hersenen als geheelGespecialiseerde, samenwerkende modulesElk hersengebied heeft eigen functies, maar werkt samen met andere gebieden.Denken, voelen en gedrag ontstaan door samenwerking tussen hersengebieden.
VoorbeeldPhineas GageBeschadiging van de voorzijde van de hersenenZijn persoonlijkheidsverandering liet zien dat hersengebieden belangrijk zijn voor persoonlijkheid en gedragsregulatie.
AanpassingNeuroplasticiteitBijvoorbeeld groei van de hippocampus door ervaringDe hersenen kunnen door leren en ervaring veranderen.
SchemaStap / Wat gebeurt er?
StapWat gebeurt er?Voorbeeld
StimulatieEen fysieke prikkel bereikt een zintuig.Lichtgolven bereiken het oog.
TransductieReceptoren zetten de prikkel om in neurale impulsen.Het oog zet licht om in zenuwsignalen.
SensatieDe hersenen registreren de zintuiglijke informatie.Je ervaart kleuren en vormen.
PerceptieDe hersenen organiseren en interpreteren de informatie.Je herkent een rode roos.
PerceptDe uiteindelijke betekenisvolle waarneming.“Dit is een rode roos.”

Afbeeldingen en schema’s

Biopsychologie overzicht
Biopsychologie overzicht
Het zenuwstelsel
Het zenuwstelsel
Contralaterale banen
Contralaterale banen
Het somatische zenuwstelsel
Het somatische zenuwstelsel
Stressroute (compact schema)
Stressroute (compact schema)
Van gevaar naar stressreactie
Van gevaar naar stressreactie
Weer tot rust komen na stress
Weer tot rust komen na stress
PSBK-E · Hoofdstuk 3 · Onderdeel 1 van 3

Sensatie en perceptie

Van lichamelijke prikkels tot betekenisvolle waarneming.

Lesstof en verdieping

ParagraafHoofdstuk 3 Sensatie en perceptie

Na een auto-ongeluk raakte bij Jonathan I. een hersengebied beschadigd dat kleurinformatie verwerkt. Hierdoor kon hij alleen nog zwart wit en grijs waarnemen dit heet cerebrale achromatopsie. In het begin had hij ook geheugenverlies en kon hij niet meer lezen maar zijn leesvermogen kwam na 5 dagen langzaam terug. Het verlies van zijn kleurwaarneming en zelfs zijn herinneringen aan kleuren bleef permanent. Omdat Jonathan kunstschilder was had dit grote gevolgen. Zijn schilderijen verloren voor hem hun betekenis en emotionele waarde. Hij ging daarom vooral s nachts leven en werken, omdat kleuren bij weinig licht toch minder goed zichtbaar zijn.

Het wel of niet waarnemen van kleuren in onze omgeving heeft te maken met onze ogen, de optische zenuw en de hersenen. Maar bestaan kleuren wel in de wereld om ons heen, of is het mogelijk dat kleur een creatie van de hersenen is? De vraag over het waarnemen van kleuren kan je opvatten als onderdeel van een grotere vraag: die vraag gaat over de verhouding tussen onze waarneming en de buitenwereld.

  • Hoe weten we of de wereld die we in onze geest ‘zien’ overeenkomt met de buitenwereld? Hoe weten we of we de wereld net zo zien als anderen?
VerdiepingSensatie

Sensatie is de eerste gewaarwording van een stimulus. Zintuiglijke receptoren, bijvoorbeeld In de ogen en oren, zetten prikkels om in neurale impulsen. Deze signalen worden vervolgens naar de hersenen gestuurd voor verdere verwerking. Sensatie wordt vooral vanuit biologisch perspectief onderzocht. Het gaat om de basis van wat we ervaren, zoals kleuren, geuren, geluiden, smaken en structuren. Onze zintuigen werken meestal betrouwbaar, maar hebben ook beperkingen.

Onderscheid: Sensatie gaat over de eerste zintuiglijke registratie van informatie; perceptie over het organiseren en interpreteren van die informatie. Het horen van afzonderlijke tonen is sensatie; het herkennen van een melodie is perceptie.

VerdiepingPerceptie

Perceptie, oftewel waarneming is het proces waarbij de hersenen de binnenkomende zintuiglijke informatie verwerken, organiseren en betekenis geven. De hersenen kunnen bijvoorbeeld losse tonen samenvoegen tot een herkenbare melodie, en vormen en schaduwen combineren tot één herkenbaar gezicht. Perceptie is dus de persoonlijke interpretatie van een sensatie. Herinneringen, motivatie, emoties en andere psychologische processen beïnvloeden deze interpretatie.

  • Je oren registreren verschillende tonen. Dat is sensatie. Je hersenen herkennen daarin een bepaald liedje. Dat is perceptie.

Verwerken <> betekenis geven.

Waarom dit belangrijk is: Waarneming is geen letterlijke kopie van de buitenwereld. Verwachtingen, herinneringen, doelen en de context bepalen mede welke betekenis de hersenen aan zintuiglijke informatie geven.

Paragraaf3.1 Hoe verandert stimulatie in sensatie?

Onze zintuigen vangen prikkels uit de buitenwereld op, zoals lichtgolven, geluidsgolven, geuren, smaken en aanrakingen. De hersenen ontvangen deze prikkels niet rechtstreeks. Ze ontvangen Alleen neurale impulsen die door de zintuigen worden doorgegeven.

VerdiepingIndirecte waarneming

De hersenen nemen de wereld indirect waar. Wat wij zien, horen ruiken, proeven en voelen, bestaat uit neurale representaties van prikkels. De hersenen gebruiken deze informatie om zelf een zintuiglijke ervaring te creëren.

VerdiepingVan stimulatie naar perceptie

Het waarnemingsproces verloopt in 3 stappen:

  • Stimulatie: een fysieke prikkel, zoals licht, geluid of aanraking, bereikt een zintuig.
  • Transductie: het zintuig zet deze prikkel om in neurale impulsen.
  • Sensatie: de hersenen verwerken de impulsen tot een zintuiglijke ervaring.

Daarna ontstaat perceptie: de hersenen geven betekenis aan de sensatie door deze te verbinden met herinneringen, verwachtingen, emoties en motieven.

Paragraaf3.1.1 Transductie: stimulatie in sensatie veranderen

Transductie is het omzetten van fysieke energie in elektrochemische signalen die de hersenen kunnen begrijpen. Dit gebeurt door gespecialiseerde sensorische receptoren In de zintuigen. Wanneer bijvoorbeeld een geluidsgolf het oor bereikt zetten receptoren deze trilling om in zenuwimpulsen. Bij het zien zetten receptoren in het oog lichtgolven om in zenuwimpulsen.

De zenuwimpulsen gaan meestal via de thalamus naar gespecialiseerde sensorische gebieden In de hersenen. Daar worden kenmerken van de prikkel verwerkt, zoals kleur, helderheid, vorm, beweging, geluidsterkte, toonhoogte en de plaats van een gebruiksbron. De oorspronkelijke prikkel reist dus niet door het zenuwstelsel. Alleen de bijbehorende neurale informatie wordt vervoerd.

Fosfenen tonen aan dat je hersenen zelf sensaties creëren (blz. 89).

Fosfenen zijn lichtvlekken of patronen die je ziet zonder dat er werkelijk licht in je ogen komt. Ze kunnen bijvoorbeeld ontstaan wanneer je zacht tegen een gesloten oog drukt. De druk activeert het visuele systeem alsof het door licht wordt geprikkeld. Ook directe elektrische stimulatie van de occipitaalkwab in de hersenen (gebeurt soms tijdens hersenoperaties) kan lichtsensaties veroorzaken. Dit bewijst dat de ervaring van licht door de hersenen wordt gecreëerd en niet rechtstreeks uit de buitenwereld afkomstig is. Wetenschappers onderzoeken of kunstmatig opgewekte visuele sensaties mensen met verlies van het gezichtsvermogen kunnen helpen. Daarbij worden bijvoorbeeld camera's gekoppeld aan elektroden in de visuele hersenschors, of worden delen van het netvlies vervangen door elektronische microchips. Deze technieken bevinden zich nog In de onderzoeksfase.

  • Sensaties zijn geen exacte kopieën van de buitenwereld. Zintuigen zetten prikkels om in neurale impulsen, waarna de hersenen daar ervaringen zoals kleur, geluid, geur, smaak en aanraking van maken. Drie belangrijke kenmerken van dit proces zijn transductie, sensorische adaptatie en zintuiglijke drempels.
Paragraaf3.1.2 Sensorische adaptatie

Onze zintuigen zijn vooral gevoelig voor veranderingen in de omgeving. Nieuwe of veranderende prikkels, zoals een lichtflits, donderslag, speldenprik of plotselinge geur, trekken daarom snel onze aandacht. Sensorische adaptatie betekent dat zintuiglijke receptoren minder gevoelig worden wanneer een prikkel langere tijd hetzelfde blijft. Hierdoor ervaar je een constante prikkel steeds minder sterk. Wanneer je bijvoorbeeld in koud water springt, voelt het eerst erg koud. Na een tijdje raak je aan de temperatuur gewend en voel je de kou minder sterk.

Prikkels die niet veranderen, verdwijnen naar de achtergrond van het bewustzijn. Dit gebeurt niet of minder bij zeer sterke of pijnlijke prikkels. Zodra een prikkel verandert, trekt deze opnieuw de aandacht. Zo merk je een plotselinge sirene direct op, ook als je gewend bent geraakt aan het gewone verkeersgeluid. Sensorische adaptatie voorkomt dat de hersenen worden overspoeld door alle prikkels uit de omgeving. Winkels houden achtergrondmuziek daarom vaak gelijkmatig, zonder grote veranderingen in volume of toonhoogte, zodat de muziek niet teveel afleidt van de producten.

Paragraaf3.3 Wat is de relatie tussen perceptie en sensatie?

Externe prikkels worden door de zintuigen omgezet in zenuwimpulsen. Deze signalen worden naar specifieke gebieden in de hersenen gestuurd. Dit eerste registreren van zintuiglijke informatie heet sensatie. Perceptie is het verwerken, organiseren en interpreteren van deze informatie. Hierdoor begrijpen we wat een sensatie betekent. Zo kunnen we een bittere smaak interpreteren als mogelijk gif, een rode vlag als gevaar en een glimlach als een vriendelijke uitnodiging. Sensatie is de zintuiglijke ervaring die ontstaat nadat een prikkel is omgezet in neurale signalen. Het gaat om wat we zien, horen, ruiken, proeven of voelen, nog zonder dat hieraan betekenis is gegeven. Perceptie geeft betekenis aan sensaties. De hersenen koppelen de zintuiglijke informatie aan kennis, begrippen, herinneringen, eerdere ervaringen, emoties en motieven. Een percept is het betekenisvolle eindproduct van perceptie. Het is een georganiseerde waarneming waaraan een bepaalde betekenis is verbonden. Onze waarneming is geen exacte kopie van de buitenwereld, maar een interpretatie die door de hersenen wordt gemaakt. Meestal levert dit een betrouwbaar en bruikbaar beeld van de wereld op, maar illusies laten zien dat deze interpretatie soms niet overeenkomt met de werkelijkheid.

Paragraaf3.3.1 Het systeem van perceptuele verwerking

De hersenen zetten zintuiglijke informatie om in betekenisvolle waarnemingen. Zo herkennen we mensen en voorwerpen en bepalen we waar deze zich bevinden. Hiervoor gebruiken de hersenen verschillende, onderling verbonden verwerkingsroutes.

VerdiepingDe wat-route: objecten en kenmerken herkennen

De wat-route loopt van de occipitaalkwab naar de temporaalkwab. Deze route verwerkt informatie over kleur en vorm en helpt herkennen wat we zien. De route heeft twee functies:

  • Objecten herkennen, bijvoorbeeld een stoel of toilet.
  • De omgeving of context herkennen, bijvoorbeeld een keuken of badkamer.

Door object en context samen te verwerken, begrijpen we beter wat we waarnemen.

VerdiepingDe waar-route: locatie en beweging bepalen

De waar-route loopt van de occipitaalkwab naar de pariëtaalkwab. Deze route bepaalt waar een voorwerp zich bevindt ten opzichte van ons lichaam. Daardoor kunnen we inschatten of iets voor ons staat, eromheen lopen en het gericht aanraken of vastpakken. Waarschijnlijk gebruiken ook andere zintuigen, zoals gehoor, tast en reuk, vergelijkbare wat- en waar-routes.

OnderwerpDe invloed van context

De hersenen kunnen eerst een voorwerp herkennen en vervolgens de omgeving bepalen. Andersom kan eerst de algemene omgeving worden herkend, waarna de context helpt om een voorwerp te identificeren. In een badkamer herken je een bepaald voorwerp bijvoorbeeld sneller als toilet.

VerdiepingBlindzicht

Blindzicht komt voor bij mensen met schade aan de wat-route. Zij zijn zich niet bewust van wat zij zien en zeggen dat ze niets zien. Toch wordt via de intacte waar-route nog visuele informatie verwerkt. Daardoor kunnen zij soms om obstakels heen lopen of voorwerpen aanraken en vastpakken zonder deze bewust te zien.

VerdiepingKenmerkdetectoren

Kenmerkdetectoren zijn gespecialiseerde hersencellen die bepaalde eigenschappen van een prikkel herkennen, zoals: lengte; lichtval; kleur; contouren; locatie; beweging. Hoe verder informatie door de visuele routes wordt verwerkt, hoe specifieker de verwerking wordt.

OnderwerpHet bindingsprobleem: kenmerken samenvoegen tot één object

Verschillende kenmerkdetectoren verwerken afzonderlijke eigenschappen van een object. De hersenen voegen deze losse kenmerken samen tot één volledige waarneming, bijvoorbeeld een gezicht. Hoe de hersenen dit precies doen, is nog niet bekend. Dit onopgeloste vraagstuk heet het bindingsprobleem.

VerdiepingBottom-up: van zintuiglijke kenmerken naar betekenis

Bij bottom-upverwerking wordt de waarneming opgebouwd vanuit de kenmerken van de prikkel. Receptoren sturen zintuiglijke informatie naar de hersenen, waarna kenmerkdetectoren bijvoorbeeld beweging, kleur, geluid, geur, smaak of temperatuur vaststellen. Deze verwerking is stimulusgedreven: de eigenschappen van de prikkel bepalen wat we waarnemen. Een voorbeeld is het direct opmerken van een bewegende vis of een hete peper.

Voorbeeld: Eerst worden kenmerken als kleur, vorm en beweging geregistreerd. De combinatie van die kenmerken maakt herkenning van een object mogelijk.

VerdiepingTop-down: van verwachting naar interpretatie

Bij top-downverwerking beïnvloeden bestaande kennis en mentale processen onze waarneming. Hierbij spelen doelen, verwachtingen, ervaringen, herinneringen, motivatie en cultuur een rol. Deze verwerking is conceptueel of kennisgedreven: de hersenen gebruiken wat we al weten om een prikkel te interpreteren. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer je Wally zoekt in een drukke afbeelding of je sleutels probeert te vinden in een rommelige kamer.

Voorbeeld: In een vertrouwde omgeving wordt een onduidelijk voorwerp sneller herkend omdat eerdere kennis en verwachtingen richting geven aan de interpretatie.

OnderwerpSamenwerking tussen bottom-up- en top-downverwerking

Beide processen vinden vaak tegelijkertijd plaats. Bottom-upverwerking levert informatie over de eigenschappen van de prikkel. Top-downverwerking gebruikt kennis en verwachtingen om daaraan betekenis te geven.

VerdiepingPerceptuele constantie

Perceptuele constantie is het vermogen om een voorwerp als hetzelfde te blijven herkennen, ook wanneer de zintuiglijke informatie verandert door afstand, licht, omgeving of gezichtshoek. Voorbeelden zijn:

  • Kleurconstantie: we herkennen een kleur als dezelfde, ondanks ander licht.
  • Grootteconstantie: we ervaren een voorwerp als even groot, ook wanneer het verder weg staat.
  • Vormconstantie: we herkennen dezelfde vorm vanuit verschillende hoeken. Een deur blijft bijvoorbeeld rechthoekig, ook wanneer deze schuin wordt bekeken.

Deze constanties helpen ons objecten te herkennen in een voortdurend veranderende wereld.

VerdiepingPerceptuele blindheid

Perceptuele blindheid betekent dat je een zichtbare gebeurtenis niet opmerkt doordat je aandacht ergens anders op gericht is. Zo kun je tijdens het autorijden een onverwachte verandering missen wanneer je vooral bezig bent met het vinden van de weg.

OnderwerpVeranderingsblindheid

Veranderingsblindheid betekent dat je niet opmerkt dat iets in je gezichtsveld is veranderd. Je ziet bijvoorbeeld niet direct dat iemand een andere haarkleur heeft of zijn snor heeft afgeschoren. Ook goochelaars maken gebruik van deze beperking van onze aandacht.

Paragraaf3.3.2 Perceptuele ambiguïteit en vervorming

Perceptie helpt ons de omgeving zo nauwkeurig mogelijk te begrijpen. Dat is belangrijk om bijvoorbeeld vrienden van vijanden en mogelijkheden van gevaren te onderscheiden. Toch is de omgeving niet altijd gemakkelijk te ‘lezen’. Een prikkel kan onduidelijk zijn of opgaan in de achtergrond. Zo is een dalmatiër op een zwart-witfoto moeilijk te herkennen doordat de hond nauwelijks van de achtergrond te onderscheiden is.

VerdiepingWat vertellen illusies ons over sensatie en perceptie?

Een illusie is een aantoonbaar verkeerde waarneming van een prikkel. Illusies laten zien dat onze waarneming geen exacte kopie van de werkelijkheid is. Ze kunnen ontstaan op het niveau van sensatie of tijdens de interpretatie van zintuiglijke informatie.

OnderwerpHet Hermannraster

Het Hermannraster is een bottom-upillusie die ontstaat op het niveau van de receptoren. Wanneer je naar het midden van het raster kijkt, lijken op de kruispunten donkere vlekken te verschijnen. Als je rechtstreeks naar zo’n kruispunt kijkt, verdwijnt de vlek. Dit komt doordat receptoren die gevoelig zijn voor grenzen tussen licht en donker elkaar beïnvloeden. Daardoor sturen ze misleidende informatie naar de hersenen. Kennis over het raster kan deze automatische zintuiglijke reactie niet corrigeren.

VerdiepingAmbigue figuren

Ambigue figuren zijn afbeeldingen die op meerdere manieren kunnen worden geïnterpreteerd. Voorbeelden zijn de vaas die ook als twee gezichten kan worden gezien en de Necker-kubus, waarvan afwisselend de bovenkant of onderkant naar voren lijkt te komen.

De stimulus zelf verandert niet, maar de interpretatie wisselt. Dit laat zien dat perceptie een actieve interpretatie door de hersenen is.

VerdiepingDe Müller-Lyer-illusie

Bij de Müller-Lyer-illusie lijken twee even lange horizontale lijnen verschillend van lengte door de richting van de pijlvormen aan de uiteinden. De hersenen interpreteren deze vormen waarschijnlijk als driedimensionale hoeken. Een binnenhoek lijkt verder weg en een buitenhoek lijkt dichterbij. Als twee beelden op het netvlies even groot zijn, maar het ene verder weg lijkt, nemen de hersenen aan dat dit voorwerp in werkelijkheid groter is.

OnderwerpDe invloed van cultuur en omgeving

Niet iedereen is even gevoelig voor de Müller-Lyer-illusie. Mensen die opgroeien in een omgeving met veel rechte gebouwen en hoeken van 90 graden zijn er meestal gevoeliger voor. Mensen uit een omgeving met vooral ronde vormen, zoals ronde hutten, deuren en gebogen lijnen, zien de lijnen vaker als ongeveer even lang. Dit wijst erop dat waarneming mede wordt beïnvloed door wat iemand in zijn omgeving heeft geleerd.

VerdiepingAndere perceptuele illusies

Ook bij andere illusies maken de hersenen een verkeerde inschatting door de context:

  • Bij de hoedenillusie lijken hoogte en breedte verschillend, terwijl ze gelijk kunnen zijn.
  • Bij de Poggendorff-illusie lijken delen van een onderbroken diagonale lijn niet goed op elkaar aan te sluiten.
  • Bij de tafelillusie lijken twee identieke tafelbladen verschillend van vorm.
  • Bij de Ebbinghaus-illusie lijkt een cirkel groter of kleiner door de afmetingen van de omliggende cirkels.
  • Bij de Zöllner-illusie lijken evenwijdige lijnen scheef te lopen door de korte schuine lijnen eromheen.

Deze voorbeelden tonen aan dat de hersenen kenmerken niet afzonderlijk waarnemen, maar altijd interpreteren binnen hun context.

Paragraaf3.3.3 Theoretische verklaringen voor perceptie

Perceptie is een interpretatie van zintuiglijke informatie. Omdat veel illusies bij verschillende mensen hetzelfde werken, moeten er algemene principes achter onze waarneming zitten. Twee belangrijke verklaringen zijn de Gestaltpsychologie en concluderen door leren.

OnderwerpDe Gestaltpsychologie

Volgens de Gestaltpsychologie organiseren de hersenen losse prikkels automatisch tot betekenisvolle patronen. Zo’n georganiseerd geheel heet een Gestalt. Het geheel is daarbij meer dan de optelsom van de afzonderlijke onderdelen. Deze theorie benadrukt vooral aangeboren processen: onze hersenen zijn van nature ingesteld op het herkennen en aanvullen van patronen.

VerdiepingFiguur en achtergrond: wat valt op?

De hersenen verdelen een waarneming in:

  • figuur: het deel waarop de aandacht is gericht;
  • grond: de achtergrond waartegen de figuur wordt waargenomen.

Bij ambigue afbeeldingen kunnen figuur en achtergrond wisselen. Je ziet dan bijvoorbeeld afwisselend een vaas of twee gezichten.

VerdiepingSubjectieve contouren en sluiting

Subjectieve contouren zijn grenzen die niet werkelijk in de prikkel aanwezig zijn, maar die door de hersenen worden toegevoegd. Dit hangt samen met sluiting: de hersenen vullen ontbrekende informatie automatisch aan, zodat een onvolledig patroon toch als een compleet en betekenisvol geheel wordt waargenomen. Hierdoor herkennen we bijvoorbeeld een gedeeltelijk verborgen gezicht of een figuur waarvan delen ontbreken.

OnderwerpGestaltwetten: hoe afzonderlijke delen een geheel vormen

De Gestaltwetten beschrijven hoe de hersenen losse onderdelen van een prikkel samenvoegen tot georganiseerde patronen.

  • Wet van gelijkenis: elementen die op elkaar lijken, worden als één groep waargenomen.
  • Wet van nabijheid: elementen die dicht bij elkaar staan, worden bij elkaar geplaatst.
  • Wet van continuering: de hersenen zien lijnen en patronen het liefst als vloeiend en doorlopend.
  • Wet van gemeenschappelijke bestemming: elementen die in dezelfde richting bewegen, worden als één groep gezien.
  • Wet van Prägnanz: de hersenen kiezen bij voorkeur voor de eenvoudigste en meest overzichtelijke interpretatie, omdat die de minste mentale inspanning vraagt.
VerdiepingPatronen bepalen ‘van bovenaf’

De hersenen interpreteren onderdelen vanuit het grotere patroon waarin ze voorkomen. Daardoor zien we vaak wat we verwachten te zien en niet precies wat er werkelijk staat. In de zin “A bird in the the hand” wordt het dubbele woord “the” bijvoorbeeld gemakkelijk gemist.

VerdiepingConcluderen door leren

Volgens Hermann von Helmholtz wordt perceptie sterk beïnvloed door eerdere ervaringen. Bij concluderen door leren gebruiken we opgeslagen kennis om nieuwe zintuiglijke informatie te interpreteren. De hersenen vormen als het ware hypotheses over wat een prikkel betekent. Meestal zijn deze conclusies juist, maar bij onduidelijke of ambigue informatie kunnen ze tot illusies en verkeerde waarnemingen leiden.

OnderwerpContext en verwachtingen

Context bepaalt mede hoe we een prikkel interpreteren. Hetzelfde teken kan in het ene woord als een H en in het andere woord als een A worden gelezen.

Ook herkennen we iemand soms moeilijker wanneer we die persoon op een onverwachte plaats tegenkomen. Niet het uiterlijk is veranderd, maar de persoon past niet bij de context die we verwachten. Perceptie wordt dus beïnvloed door zowel de kenmerken van de prikkel als onze verwachtingen.

VerdiepingPerceptuele predispositie

Een perceptuele predispositie is de neiging om een prikkel op een bepaalde manier te interpreteren. Dit wordt beïnvloed door ervaringen, verwachtingen, motivatie en cultuur.

Wanneer je vooraf een bepaalde aanwijzing krijgt, vergroot dit de kans dat je een ambigue afbeelding op de daarbij passende manier ziet.

VerdiepingCulturele invloeden op perceptie

Cultuur beïnvloedt hoe mensen informatie ordenen en waarop zij hun aandacht richten.

Westerse mensen, zoals Amerikanen, delen voorwerpen vaker in op basis van categorieën. Oost-Aziatische mensen leggen vaker verbanden op basis van relaties of functies. Zij nemen bovendien meestal meer context en achtergrondinformatie waar, terwijl westerse mensen zich vaker op het opvallende voorwerp op de voorgrond richten.

OnderwerpIs er een juiste perceptietheorie?

Zowel de Gestaltpsychologie als concluderen door leren is gedeeltelijk juist. Perceptie wordt beïnvloed door:

  • nature: aangeboren manieren waarop de hersenen informatie organiseren;
  • nurture: ervaringen, leren, verwachtingen en cultuur.

De theorieën vullen elkaar aan, maar verklaren nog niet volledig hoe de hersenen alle afzonderlijke stukjes zintuiglijke informatie samenvoegen tot één complete waarneming.

VerdiepingConclusie door leren

Perceptie is geen letterlijke weergave van de werkelijkheid. De hersenen interpreteren zintuiglijke informatie aan de hand van aangeboren ordeningsprincipes, ervaringen, verwachtingen en context. Onze waarneming is meestal betrouwbaar, maar illusies tonen aan dat de hersenen soms verkeerde conclusies trekken. Mensen nemen de buitenwereld daarom globaal op dezelfde manier waar, maar kunnen door verschillen in ervaring, cultuur en betekenisverlening toch verschillende percepties hebben.

ParagraafSamenvatting Hoofdstuk 3 Sensatie en perceptie
Paragraaf1. De grote lijn

Prikkel → transductie → neurale impulsen → sensatie → perceptie → betekenisvolle waarneming

Onze hersenen nemen de buitenwereld dus niet rechtstreeks waar. Ze maken op basis van zenuwsignalen een interpretatie van de werkelijkheid.

Paragraaf2. Sensatie en perceptie

Sensatie levert de informatie. Perceptie vertelt je wat die informatie betekent.

Perceptie wordt beïnvloed door: kennis; herinneringen; verwachtingen; emoties; motivatie;

context; cultuur.

Paragraaf3.1 Hoe verandert stimulatie in sensatie?
Paragraaf3.1.1 Transductie: stimulatie in sensatie veranderen

Transductie is het omzetten van fysieke energie in elektrochemische signalen die de hersenen kunnen verwerken.

De oorspronkelijke prikkel reist niet naar de hersenen. Alleen de neurale informatie over die prikkel wordt vervoerd. De route verloopt meestal als volgt: Prikkel → sensorische receptor → neurale impuls → thalamus → gespecialiseerd hersengebied → sensatie

Fosfenen zijn lichtvlekken of patronen die je ziet zonder dat er werkelijk licht het oog binnenkomt. Ze kunnen ontstaan door: druk op een gesloten oog; elektrische stimulatie van de occipitaalkwab. Dit bewijst dat lichtsensaties door de hersenen worden gemaakt. Licht uit de buitenwereld is niet altijd noodzakelijk om de ervaring van licht te krijgen.

Bij Jonathan I. raakte een hersengebied beschadigd dat kleurinformatie verwerkt (cerebrale achromatopsie). Zijn ogen konden nog informatie ontvangen, maar zijn hersenen konden kleur niet meer ervaren. Hierdoor: zag hij alleen zwart, wit en grijs; verloor hij ook zijn herinneringen aan kleur; verloren zijn schilderijen hun emotionele betekenis; ging hij vooral ’s nachts leven en werken. Dit laat zien dat kleur geen eigenschap is die rechtstreeks in onze geest terechtkomt. De hersenen creëren de kleurervaring uit binnenkomende signalen.

Paragraaf3.1.2 Sensorische adaptatie

Sensorische adaptatie betekent dat receptoren minder gevoelig worden wanneer een prikkel langere tijd hetzelfde blijft.

Onze zintuigen reageren vooral op veranderingen. Constante prikkels verdwijnen naar de achtergrond, tenzij ze zeer sterk of pijnlijk zijn. Sensorische adaptatie voorkomt dat de hersenen voortdurend worden overspoeld met onbelangrijke informatie.

Paragraaf3.3 Wat is de relatie tussen perceptie en sensatie?

De relatie kan als volgt worden weergegeven:

Voorbeeld: Bittere smaak → sensatie “Dit kan giftig zijn” → perceptie Een mogelijk gevaarlijke stof → percept. Onze waarneming is meestal bruikbaar en betrouwbaar, maar geen exacte kopie van de werkelijkheid.

Paragraaf3.3.1 Het systeem van perceptuele verwerking

De visuele verwerking: Visuele informatie komt eerst in de occipitaalkwab terecht. Daarna wordt de informatie via twee routes verder verwerkt:

De wat-route: helpt herkennen: welk object je ziet, zoals een stoel of toilet; in welke omgeving je bent, zoals een keuken of badkamer. De route verbindt het object met de context. Een voorwerp wordt gemakkelijker herkend als het past bij de omgeving.

De waar-route: bepaalt waar een voorwerp zich ten opzichte van je lichaam bevindt. Hierdoor kun je: een obstakel ontwijken; naar een voorwerp toe lopen; iets gericht aanraken; iets vastpakken; beweging en afstand inschatten.

De invloed van context

Objecten en omgevingen helpen elkaar bij de herkenning:

Object herkennen → omgeving bepalen
Omgeving herkennen → object bepalen

Een toilet herken je bijvoorbeeld sneller wanneer je al weet dat je in een badkamer bent.

Bij blindzicht is iemand zich niet bewust van visuele informatie, maar kan die persoon er toch op reageren. Iemand zegt bijvoorbeeld niets te zien, maar kan toch om een obstakel heen lopen. Dit toont aan dat visuele informatie ook zonder bewuste waarneming gedrag kan aansturen.

Kenmerkdetectoren zijn gespecialiseerde hersencellen die specifieke eigenschappen van een prikkel herkennen. Ze reageren onder andere op: kleur; lichtval; lengte; contouren; locatie;

beweging. De ene cel verwerkt bijvoorbeeld kleur, terwijl een andere cel beweging of een bepaalde lijnrichting verwerkt.

Het bindingsprobleem: De hersenen verwerken kenmerken afzonderlijk, maar wij ervaren één compleet object. Kleur + vorm + beweging + locatie → één herkenbaar voorwerp.

Hoe de hersenen deze losse kenmerken precies samenvoegen tot één percept, is nog niet volledig bekend. Dit heet het bindingsprobleem.

Bottom-upverwerking en top-downverwerking

Bottom-upverwerking

De waarneming wordt stap voor stap opgebouwd vanuit de kenmerken van de prikkel.

Prikkel → receptoren → losse kenmerken → herkenning

Voorbeeld: je ziet kleur, vorm en beweging en herkent vervolgens een vis.

Top-downverwerking

Bestaande kennis beïnvloedt hoe je een prikkel interpreteert.

Kennis en verwachtingen → selectie en interpretatie van prikkels

Voorbeelden:

  • Wally zoeken in een drukke afbeelding;
  • sleutels zoeken in een rommelige kamer;
  • een onduidelijke letter herkennen doordat deze in een bekend woord staat.

Samenwerking tussen bottom-up- en top-downverwerking:

  • Beide processen werken meestal tegelijkertijd:
  • Bottom-up: welke informatie komt binnen?
  • Top-down: wat betekent deze informatie waarschijnlijk?

Wat je waarneemt, ontstaat dus door een combinatie van de prikkel en jouw kennis, verwachtingen en ervaringen.

Perceptuele constantie betekent dat je een voorwerp als hetzelfde blijft herkennen, hoewel het beeld op je netvlies verandert.

Deze constanties zorgen voor een stabiele wereld, ondanks voortdurend veranderende zintuiglijke informatie.

Perceptuele blindheid en veranderingsblindheid

Voorbeelden:

  • Tijdens het zoeken naar de weg zie je een onverwachte auto niet.
  • Je merkt niet dat iemand zijn haar heeft geverfd.
  • Een goochelaar leidt je aandacht af, waardoor je een handeling mist.

Aandacht bepaalt dus sterk wat bewust wordt waargenomen.

PSBK-E · Hoofdstuk 3 · Onderdeel 2 van 3

Sensatie en perceptie

Van lichamelijke prikkels tot betekenisvolle waarneming.

Lesstof en verdieping

Paragraaf3.3.2 Perceptuele ambiguïteit en vervorming

Een prikkel is ambigu wanneer deze onduidelijk is of op meerdere manieren kan worden geïnterpreteerd. Bijvoorbeeld: Onduidelijke prikkel → meerdere mogelijke interpretaties → wisselende of verkeerde waarneming Een dalmatiër in een afbeelding met zwarte en witte vlekken is moeilijk te herkennen doordat de hond nauwelijks van de achtergrond te onderscheiden is.

Illusies

Een illusie is een aantoonbaar verkeerde waarneming van een echte prikkel. Illusies bewijzen dat waarneming een constructie van de hersenen is.

Het Hermannraster Bij het Hermannraster lijken op de kruispunten donkere vlekken te verschijnen. Als je rechtstreeks naar een kruispunt kijkt, verdwijnt de vlek. Dit ontstaat door de werking van receptoren die reageren op grenzen tussen licht en donker. De illusie ontstaat dus al tijdens de sensorische verwerking. Top-downkennis helpt hier nauwelijks: ook als je weet dat de vlekken niet bestaan, blijf je ze zien.

Ambigue figuren Een ambigue figuur kan op meerdere manieren worden geïnterpreteerd. Voorbeelden: vaas ↔ twee gezichten; bovenkant kubus ↔ onderkant kubus. De afbeelding blijft gelijk, maar de perceptie wisselt. Hieruit blijkt dat waarneming niet alleen door stimulus wordt bepaald.

De Müller-Lyer-illusie Twee lijnen zijn even lang, maar lijken verschillend door de richting van de pijlvormen aan de uiteinden. De hersenen interpreteren de pijlvormen waarschijnlijk als driedimensionale hoeken: een binnenhoek lijkt verder weg; een buitenhoek lijkt dichterbij; wat verder weg lijkt maar hetzelfde netvliesbeeld heeft, wordt als groter geïnterpreteerd.

De invloed van cultuur en omgeving

Ervaring met de omgeving beïnvloedt hoe sterk iemand bepaalde illusies ervaart. Waarneming is dus deels aangeleerd.

Andere perceptuele illusies

De context verandert niet de prikkel zelf, maar wel de interpretatie ervan.

Paragraaf3.3.3 Theoretische verklaringen voor perceptie

Er zijn twee belangrijke verklaringen:

Beide theorieën verklaren een deel van onze perceptie en vullen elkaar aan.

OnderwerpDe Gestaltpsychologie

Volgens de Gestaltpsychologie nemen we geen losse prikkels waar. De hersenen organiseren deze automatisch tot betekenisvolle gehelen. Losse onderdelen → organisatie door de hersenen → betekenisvol geheel. Een Gestalt is een georganiseerd perceptueel patroon. Het geheel is meer dan de som van de afzonderlijke onderdelen.

VerdiepingFiguur en achtergrond: wat valt op?

Bij een ambigue afbeelding kan wat eerst de figuur was daarna de achtergrond worden. Daardoor zie je afwisselend een vaas of twee gezichten.

VerdiepingSubjectieve contouren en sluiting

Onvolledige prikkel → ontbrekende informatie aanvullen → compleet percept.

Hierdoor herkennen we gedeeltelijk verborgen gezichten, voorwerpen en figuren.

De Gestaltwetten van perceptuele ordening:

Ezelsbrug voor de Gestaltwetten:

De hersenen zoeken naar wat op elkaar lijkt, bij elkaar staat, doorloopt, samen beweegt en zo eenvoudig mogelijk is.

Patronen bepalen ‘van bovenaf’

De hersenen interpreteren onderdelen vanuit het grotere geheel. Hierdoor lezen we soms wat logisch lijkt in plaats van wat er werkelijk staat.

Voorbeeld:

A bird in the the hand: Veel mensen missen het dubbele woord, omdat de hersenen de verwachte zin lezen.

Concluderen door leren

Hermann von Helmholtz stelde dat waarneming wordt beïnvloed door eerdere ervaringen.

Nieuwe prikkel + opgeslagen kennis → logische verwachting → perceptie. Onze percepties zijn volgens deze theorie hypotheses: de hersenen maken een snelle, meestal onbewuste inschatting van wat een prikkel waarschijnlijk betekent. Deze conclusies zijn meestal juist, maar kunnen bij onduidelijke informatie tot illusies leiden.

Context en verwachtingen

Context bepaalt welke betekenis aan een prikkel wordt gegeven.

Bijvoorbeeld: hetzelfde teken wordt in THE als een H en in CAT als een A gelezen. De lijnen zijn hetzelfde, maar het woord bepaalt hoe we ze interpreteren. Ook herkennen we iemand soms minder snel op een onverwachte plek. De persoon ziet er niet anders uit, maar past niet bij onze verwachting van de omgeving.

Perceptuele predispositie

Een perceptuele predispositie is de neiging om een prikkel op een bepaalde manier te interpreteren. Deze wordt gevormd door: eerdere ervaringen; verwachtingen; motivatie;

context; cultuur; aanwijzingen die je vooraf krijgt.

Wat je verwacht, beïnvloedt dus wat je denkt te zien.

Culturele invloeden op perceptie

Dit zijn algemene onderzoekspatronen, geen vaste eigenschappen van ieder individu.

Is er een juiste perceptietheorie?

Beide theorieën zijn nodig:

Perceptie ontstaat dus uit een wisselwerking: Aangeboren hersenprocessen + ervaring en cultuur + actuele prikkel = perceptie

OnderwerpAlles in één overzicht
VerdiepingDe belangrijkste samenhang
  • De buitenwereld levert fysieke prikkels.
  • Zintuigen zetten deze prikkels om in neurale impulsen.
  • De hersenen registreren de informatie als sensaties.
  • Kenmerkdetectoren verwerken losse eigenschappen.
  • De wat-route bepaalt wat iets is.
  • De waar-route bepaalt waar iets is.
  • Bottom-upverwerking analyseert de stimulus.
  • Top-downverwerking voegt kennis en verwachtingen toe.
  • Gestaltprincipes organiseren losse onderdelen tot gehelen.
  • Perceptie levert een betekenisvolle, maar niet altijd correcte interpretatie op.
VerdiepingKernzin om te onthouden

De hersenen nemen de werkelijkheid niet rechtstreeks waar: zintuigen zetten prikkels om in neurale signalen, waarna de hersenen deze informatie met behulp van aangeboren ordeningsprincipes, aandacht, context, verwachtingen en ervaringen omvormen tot een betekenisvolle perceptie.

OnderwerpReflectie les 1

Tijdens deze les heb ik geleerd dat psychologie de wetenschappelijke studie is van gedrag en geestelijke processen. Psychologie verschilt van psychiatrie, omdat psychiatrie een medisch specialisme is. Ook heb ik geleerd kritisch te kijken naar psychologische beweringen. Daarbij moet ik letten op de betrouwbaarheid van de bron, het beschikbare bewijs, mogelijke bias, denkfouten en alternatieve verklaringen. Zo voorkom ik dat ik pseudopsychologische uitspraken zomaar als waarheid aanneem.

Menselijk gedrag kan vanuit zes perspectieven worden bekeken. Het biologische perspectief kijkt naar hersenen, genen, zenuwen en hormonen. Het cognitieve perspectief richt zich op denken, waarnemen en herinneren. Het behavioristische perspectief verklaart gedrag vanuit leren, beloning en straf. Het psychodynamische perspectief benadrukt onbewuste processen, terwijl het humanistische perspectief uitgaat van vrije wil en persoonlijke groei. Het ontwikkelingsperspectief onderzoekt de wisselwerking tussen aanleg en omgeving. Het socioculturele perspectief kijkt naar de invloed van andere mensen, situaties en cultuur. Deze perspectieven vullen elkaar aan; complex gedrag heeft zelden maar één oorzaak.

Daarnaast heb ik geleerd hoe het zenuwstelsel is opgebouwd. Het centrale zenuwstelsel bestaat uit de hersenen en het ruggenmerg. Het perifere zenuwstelsel verbindt dit met de rest van het lichaam. Het somatische zenuwstelsel regelt zintuiglijke informatie en bewuste bewegingen. Het autonome zenuwstelsel regelt automatische lichaamsfuncties. Daarbinnen activeert het sympathische zenuwstelsel het lichaam, terwijl het parasympathische zenuwstelsel voor rust en herstel zorgt. Het hormoonstelsel werkt hiermee samen en gebruikt hormonen als langzamer werkende chemische boodschappers.

Tot slot heb ik geleerd dat verschillende hersengebieden gespecialiseerde functies hebben, maar voortdurend samenwerken. Ook nemen we de buitenwereld niet rechtstreeks waar. Zintuigen zetten prikkels om in neurale impulsen; dit leidt tot sensatie. Vervolgens organiseren en interpreteren de hersenen deze informatie; dit heet perceptie. Onze waarneming wordt daarbij beïnvloed door aandacht, kennis, verwachtingen, ervaringen, context en cultuur. Illusies maken zichtbaar dat wat wij waarnemen een betekenisvolle constructie van de hersenen is en geen exacte kopie van de werkelijkheid.

VerdiepingAantekeningen Les 1 Inleiding in de psychologie

Toetsen (open en meerkeuze)

Lesdag 4 (23 november 2026)

Lesdag 7 (25 januari 2027)

Lesdag 11 (5 april 2027)

12 april 2027 herkansing van de toetsen (5,5 is voldoende)

Gemiste lessen

80% aanwezigheid (2 lessen missen maximaal).
Bij gemiste les wel mindmap.
Bij gemiste casuspresentatie vervangende schriftelijke opdracht.

Lessen zijn bedoeld om vooral de lesstof die belangrijk is voor de toetsen te behandelen.

Mindmaps

Alle lessen mindmaps voorbereiden vooraf. Deze inleveren in Trello bij Kimberley elke zondag voorafgaand aan de les. Lesdag 1 en 12 niet verplicht. Worden niet op inhoud beoordeeld.

Lesstof

MyLab leeromgeving videomateriaal > nieuwe code mogelijk verkrijgbaar via de website.

De vlaggen zijn de basis van de opleiding. Wat kan ik wel behandelen en wat niet en waar verwijs ik door?

Intervisiegroepen

Charlotte

Elena

Steven

Wendy

VerdiepingPsychologie: de studie van de geest

De wetenschap van gedrag en geestelijke processen (empirisch). Je kan het niet falsifiëren (de hypothese kan niet omver worden gestoten). Het moet reproduceerbaar zijn, bij herhaling moet het voorkomen en het ontwikkelt zich steeds verder. Wetenschap is het proces van continu blijven onderzoeken. Psychologie is een ‘zachte’ wetenschap. Je kan verklaren hoe je naar de waarheid gaat. Hoe je daarnaartoe gaat is belangrijker. Er zijn heel veel variabelen binnen dit gebied, het is heel breed. Pseudowetenschap (verwachtingen, gevoel, intuïtie, het is geen wetenschap) heeft bepaalde mindfulness en mediatieoefeningen ook erkend als wetenschap. Binnen de GGZ is de BIG-registratie aanvullend vereist. GZ-psycholoog, psychotherapeut, klinisch psycholoog zijn beschermde beroepen, de rest niet. De psychologie is een breed vakgebied met veel verschillende richtingen. Psychiater (geneeskunde met specialisatie psychologie) is arts, schrijf medicatie voor, psychotherapeut mag dat niet. Sommige klinisch psychologen hebben na de GZ-opleiding nog een vervolg gedaan en mogen ook medicatie voorschrijven. Bepaalde klachten kunnen ook thuishoren bij een huisarts omdat bijv. depressie ook fysiek kan zijn. De DSM-V is geen harde wetenschap dus het is meer een hulpmiddel (risico te snel in een hokje). Het is om het te begrijpen om er onderzoek naar te kunnen doen. Jim van Os verzet zich tegen de stempels, is gespecialiseerd in psychose – psychose ontwikkelt steeds door waardoor psychotische mensen steeds meer stempels krijgen. Als mensen zeggen gediagnosticeerd te zijn altijd kritisch doorvragen: wanneer gediagnosticeerd, door wie, en wat is er al aan gedaan? Hoe is het ontstaan / wat merk je ervan? Sommige mensen kennen zichzelf diagnoses toe.

  • Reguliere GGZ – wel, deels en/of aanvullend verzekerd – evidence based
  • 1e lijns: Huisarts / POH GGZ
  • 2e lijns: Zorgaanbieder binnen de GGZ / GGZ-instellingen / BIG-geregistreerd
  • Complementaire GGZ – niet of altijd aanvullend verzekerd - ervaringsgericht

Behandelvormen in de reguliere zorg: CGT/EMDR/Schematherapie/Psychodynamische psychotherapie/Dialectische gedragstherapie/Systeemtherapie/ACT/Psychofarmaca. (Een deel van de ACT is wetenschappelijk onderbouwd omdat het deels onder de CGT valt. Daarom soms ook in de reguliere GGZ toegepast).

Drie generaties cognitieve therapie:

  • De gedragstherapie - gedrag (o.a. Skinner, leren door straf/beloning/conditonering/aan- en afleren zoals bijv. de docent die op je vingers tikt met een lineaal).
  • De cognitieve gedragstherapie - gedrag en gedachten (gedachte geeft gevoel > geeft gedrag, dus kijken of de gedachte kan veranderen om zo het navolgende gedrag te veranderen -> achterliggende redenen). 5G-model is hier een onderdeel van (gebeurtenis, gevoel, gedachte, gedrag, gevolg). Gedachten veranderen. Belemmerend/bevorderend is hier ontstaan.
  • Contextuele, acceptatiegerichte therapieën – gedachten, gevoelens en context Niet de gebeurtenis maar de gedachten, de emoties maar ook andere aspecten betrekken zoals waarden, hier en nu leven. Voorbeelden zijn ACT, Mindfulness en Dialectische gedragstherapie. Relatie tot de gedachten (maar alles behalve vermijding, gaat meer om verdragen). Gedachten, gevoel en gedrag beïnvloeden elkaar.

Behandelvormen complementaire zorg: Mindfullness/Transactionele analyse/Hypnotherapie/Regressietherapie/Creatieve therapie/Lichaamsgerichte therapie, o.a. haptonomie/Natuurcoaching/Holistische therapie/Energetische therapie.

Dit kan ook wellicht wetenschappelijk onderbouwd worden, maar er is minder empirisch onderzoek naar. Hoe functioneert de beroepsgroep? CGT: mensen in hun hoofd dus kans groot het te willen verklaren, terwijl bijv. deze therapeuten meer met het ‘zijn’ dan het verklaren bezig zijn. Dat er geen wetenschappelijk onderzoek naar is gedaan wil dus niet zeggen dat het niet wetenschappelijk kan zijn of worden.

OnderwerpZes dominante perspectieven in de psychologie

Vanuit deze zes werk je ze een voor een uit.

  • Biologisch – zenuwstelsel
  • Cognitief – welke gedachten/overtuigingen/mentale processen beïnvloeden gedrag
  • Behavioristisch – hoe is gedrag aangeleerd
  • Whole person – humanistisch / psychodynamisch / karaktertrek en temperament
  • Ontwikkeling – hoe ontwikkelen en hoe invloed op gedrag / emotie / klachten
  • Sociaal-cultureel – welke sociale invloeden (groepen/culturen)

Als je vooral op één perspectief focust zoals bijvoorbeeld alleen cognitief of alleen whole person kan je andere dingen missen. Als je bijvoorbeeld gedrag gaat interpreteren als psychologisch terwijl het bijvoorbeeld hormonaal is, dan vergeet je het biologisch perspectief. Bijv. vrouwen die burn-out gelabeld krijgen maar in de overgang zaten.

Doorverwijzen of expertise inschakelen: past het binnen jouw straatje, waar neigt het het meest naar? Niet teveel.

Casus: Verslaving – Kijk naar alcoholverslaving vanuit de zes dominante perspectieven.
1. Welke aspecten worden bestudeerd?
2. Welke verklaringen geeft het perspectief?
3. Welk perspectief biedt de grootste kans om verslaving te begrijpen, behandelen en te voorkomen?

Het gaat over verklaren, niet over schuld geven.

Biologisch: het middel (ontwenning en schade) / erfelijkheid / gevoeligheid / dopamine
de biologische reactie op verslaving vanuit de hersenen

Cognitief: beloning (rechtvaardigen/overtuigingen) / verdoving / zie je het als probleem?
Selffulfilling prophecy. Ik voel me zekerder als ik een drankje op heb.

Behavioristisch: omgeving – overnemen van gedrag / vorige keer onbewust positief resultaat dus zal wel weer werken), gedrag verandert door de verslaving dus minder
bewuste keuzes – rechtvaardiging vanuit eerdere positieve ervaring

Whole person: psychodynamisch (de kracht van het onbewuste, Freud, driften)

minder risicomijdend/sneller risicovol gedrag. Daarvanuit het onbewust bewust maken. Ontremming / een drankje om te vermijden. Onbewuste

interne conflicten. Onderdrukken, bijv een pedofiel die niet geaccepteerd wordt. Introvert/extravert.

Ontwikkeling: hoe heeft opvoeding invloed gehad, bijv niet gezien worden, ermee opgroeien
thuis

Soc-cult: gebruiken bij bijv feesten / Zuidas / diner altijd een wijntje ouders / religie / reclames

Toets: kan ook een soort casus zijn waarbij je vanuit de perspectieven moet beredeneren.

Het belang van kritisch denken

Toets: We kijken vanuit een bepaalde bril. Een theorie is een toetsbare verklaring voor een aantal feiten of observaties.

Correlatie: Er is een statistisch verband tussen twee zaken, maar dat betekent niet dat de één de ander veroorzaakt.

Causaliteit: Er is daadwerkelijk sprake van oorzaak en gevolg.

Voorbeeld: Als onderzoek aantoont dat mensen die zwart dragen vaker depressief zijn, is dat een correlatie. Het betekent niet dat zwarte kleding depressie veroorzaakt of dat iedereen die zwart draagt depressief is.

Is er bij causaliteit altijd correlatie?

In principe wel: als A daadwerkelijk invloed heeft op B, bestaat er een oorzakelijk verband.

Maar dat verband hoeft niet altijd als statistische correlatie zichtbaar te zijn, bijvoorbeeld door andere beïnvloedende factoren.

Onthoud: Correlatie bewijst geen causaliteit. En causaliteit betekent niet dat een gevolg altijd bij iedereen optreedt.

Toets Evidence based practice: het uitvoeren van een handeling door een beroepsbeoefenaar op
zo’n wjze dat de uitvoerig is gebaseerd oop de best beschikbare informatie over doelmatigheid en doeltreffendheid.

Je hebt geen recept met stap 1 t/m 10, je moet zelf inschattingen maken die je wel kunt uitleggen vanuit de inzichten. Je neemt de vruchten uit wetenschappelijk onderzoek mee, daar zit het verschil. Binnen de medische zorg zie je soms dat er protocollen zijn die dat blokkeren. Bijv. eerst andere interventies voor een MRI.

Vormen van vertekening, ofwel bias

Tunnelvisie (confirmation bias). Dit is menselijk gedrag, we zijn allemaal op zoek naar bevestiging. Je zoekt naar bevestiging wat je al denkt, dus probeer je eigen overtuigingen te falsificeren zodra je kritisch blijft denken. Kijk multidisciplinair.

Overtuigingen < wat we willen zien > Feiten en bewijzen

‘Flat earth society’ op Netflix (zoeken empirisch bewijs om aan te tonen dat de wereld plat is, maar ze proberen zichzelf niet te falcificeren).

Toets De zes vaardigheden van kritisch denken: - zie sheets!!!

  • Wat is de bron
  • Is de bewering redelijk of extree
  • Wat is het bewijsmateriaal
  • Kan de conclusie benvloed zijn door bias (emotioneel / confirmation)?
  • Worden denkfouten vermeden?
  • Zijn meerdere invalshoeken nodig?

Van sensatie naar perceptie

Perceptie: hoe je iets waarneemt (zintuigen: zien ruiken proeven voelen).

‘We zien de wereld niet zoals hij is, maar zoals wij zijn’.

Neurale waarneming van stimulus (prikkel van buitenaf).

Stimulus > Transductie (het omzetten naar het brein) > Sensatie > Perceptie

Oranje vlinder > oog > neurale impuls

Als transductie niet goed gaat > fantoompijn. Bella lichtflitsen.

Mythe: native americans konden de europeanen niet zien aankomen omdat ze geen schepen kenden en ze niet konden waarnemen daardoor.

Stimuli > zintuigen > neurale impulsen.

Toets: dit moet je herkennen, niet uit je hoofd kennen
Sensatie is nog een neutrale waarneming van een stimulus en perceptie geeft er een interpretatie aan.

Toets De hersenen

De delen van de hersenen uit je hoofd kennen. Stampen.

Frontaal (planning / remming / taal) / Pariëtaal (waarnemen van je lijf sensorisch voelen en orientatie in de ruimte) / Occipitaal (zien) / Temporaal (geheugen / emotie / luisteren) / Hersenstam (vooruitblik terugblik reflex instinct – zie sheet 97 – is in de hersenschors dus onder de andere delen) / Kleine hersenen (gecoördineerd bewegen).

Perceptuele blindheid

Mensen de naar dezelfde realiteit kijken maar verschillende dingen zien. De 6 of de 9 van 2 kanten. Hoe kan het naast elkaar bestaan als beide waar kan zijn?

Perceptuele ambiguïteit: wat je wil zien (denk aan plaatjes waar je 2 dingen in kan zien). / Optische illussies.

Wet van de geslotenheid: je ziet allemaal vlekken, het is een giraffe. Als je nog nooit een giraffe hebt gezien kunnen je hersenen er geen giraffe van maken.

Wet van de gemeenschappelijke bestemming: allemaal vissen zwemmen dezelfde kant op. Visueel zie je richting maar het is een stilstaand plaatje.

Wet van Prägnanz: A bird in the the hand (er staat een dubbel woord maar je weet al wat er staat en leest eroverheen).

Concluderen door leren: nurture.

Het zenuwstelsel

Toets: Leerdoel: indeling zenuwstelsel navertellen, je weet wat het symphatische en parasympatische doen, je kan de stress-as uitleggen en je weet wat langdurige stress in het lichaam doet. Sheet 85 moet je kennen! Toets: vul jet plaatje in of: is het parasymphatische stelsel een onderdeel van het centrale zenuwstelsel?

Zenuwstelsel: je brandt je aan een pan.

Zintuigcellen > ruggenmerg > zenuwen (reflex) > signaal naar hersenen.

Tussen reflex en terugtrekken zitten milliseconden, en tussen aanraken en beseffen ook enkele miliseconden (duurt iets langer).

Pan aanraken > gevoelszenuwen > ruggenmerg > bewegingszenuwen > spieren trekken terug (reflex)
Tegelijk: signaal hersenen > hersenen verwerken > je reageert bewust > pijn kan aanhouden

Je reflex is snel en kan je niet zelf beïnvloeden. Hij is er al voor je verwerking in de hersenen.

Wordt gestuurd door ruggenmerk. Een rookmelder hoeft brand niet te begrijpen om rook te signaleren.

Van prikkel naar reactie:

Sensorische zenuw detecteert, stuurt naar zenuwbaan en zorgt voor reflex. Toets: zie sheet 87/88 voor uitgebreidere uitleg. Thalamus knobbel bovenaan je ruggengraat geeft door aan de rest van het brein (is de manager). Daarna interpretatie en reactie.

Kinderen schrikken en gaan dan huilen. Je ziet daar de vertraging, die komt vanuit de hersenen.

Casus: Van prikkel naar reactie: Ons lichaam bemerkt gevaar sheet 91

Beschrijf de weg die wordt afgelegd door ons lichaam.

Welke symptomen merk je op (wat ervaar je bij gevaar / stress)

Wat is de reactie van het endocriene stelsel (hormonen)?

Hoe herstel je weer?

Naar reactie Naar tot rust brengen

Hormoonstelsel bij langdurige stress

Langdurig

Cortisol (bijnierschors) Bescherming tegen stress en ontstekingen
Hoge bloeddruk, hartkwalen, verminderd geheugen,
slaapproblemen, verzwakt immuunsysteem, verlaagd
libido, suikerziekte, gewichtstoename, vermoeidheid,
opgejaagd gevoel, onrust.

Snelle reactie parasympatisch zenuwstel

Adrenaline (bijniermerg) Meer bloed naar psieren en hart, spijsvertering op laag

pitje, zenuwstelsel actiever, glucose omhoog.

Nor-adrenaline (bijniermerk) Idem

Toets: wat is het verschil

Serotonine Reguleert immuun

Dopamine Feelgood

Oxytocine Knuffelhormoon

Endorfine Stressverlagend pijnstillend

Ontwikkeling neurale netwerken

Bij geboorte nog niet veel netwerken. Omgeving waarin kind opgroeit bepaalt welke neurale netwerken tot ontwikkeling komen. Veilige voorspelbare omgeving zorgt voor activatie van neurale netwerken die voor gezonde ontwikkeling (hechting) nodig zijn. Netwerken die samen met stressreacties (overleven) worden overgeactiveerd. Denk aan Jevaino met eten: een bord eten was geen zekerheid dus hij ging overleven bij aanbod van eten en veel toe-eigenen om zichzelf zeker te stellen. Je neurale netwerken hebben nog niet veel geheugensporen, er zijn ook vertekeningen als kind, daarom vergeet je veel uit je kindertijd.

Ander voorbeeld dan Jevaino: alcoholistische vader die slecht gehumeurd thuiskomt. Daarmee ontwikkelt een neuraal netwerk van onveiligheid. Is ook overleven. Net als Warchild slogan. Therapie: handvatten geven, je kan het niet wegnemen. Dat ligt neurologisch vast.

De hersenen - hersengebieden

  • Reptielenbrein
  • Lymbisch systeem (hypocampus met amygdala, amygdala is verantwoordelijk voor emotie en zit aan de hypocampus voor geheugen gekoppeld)
  • Emotionele brein
  • Neocortex.

Oliver Sax: boeken over hersenaandoeningen.

Als de hypocampus beschadigd is werkt je geheugen niet goed meer, maar er zijn nog wel sporen in je lijf. Het schakelstation is stuk.

Verwerking prikkels en functies

Sheet 98: pariëtale kwab: waarnemen lijf vs. aansturen lijf. Toets: Je moet motorisch en somatisch sensorisch kunnen onderscheiden als onderdelen van deze kwab.

Temporaal: spraak

Casus ontmoeting:

Je loopt door de straat en komt een vriend tegen. Je begroet elkaar en begint een gesprek. Wat gebeurt er in je hersenen, welke gebieden worden gestimuleerd?

Occipitaalkwab kijken, oogzenuw zien, hippocampus herinnering, amygdala ivm emotie erbij en spraak aansturen enz., temporaal herkenning gezicht.

Toets: waar dient elke kwab voor in het brein en waar zitten ze?

Plannen begroeting: prefrontale cortex (begroeten of niet, hallo of praatje)

Motorische cortex: glimlachen zwaaien

Broca’s gebied: formuleren van taal

Wernicke’s gebied: begrijpen wat gezegd wordt

Auditieve cortex

Zie alle sheets einde diapresentatie.

Dit gaat redelijk diep al.

Brein heeft geen gevoel. Hoofdpijn is vaak spierspanning.

Oorsuizen neemt toe bij stress.

Hersensamenwerking en cerebrale dominantie

Hoe hersenen samenwerken is nog onduidelijk (bindingsprobleem). De neiging van elke hersenhelft om de werking van bepaalde functies te domineren is cerebrale dominantie. Sommige functies enkel of grotendeels in 1 van beide helften gelokaliseerd: lateralisatie van de hersenen. Samenwerking via toets corpus colossum. De 2 hersenhelften zijn verbonden aan elkaar met veel zenuwbanen bij elkaar dat is het corpus colussum (aanhechting van de hersenhelften). Vroeger sneden ze dat soms door bij mensen met epilepsie omdat dan de ‘storm’ nog maar door 1 hersenhelft ging.

EMDR: trauma ophalen, stress activeren (amygdala en hippocampus) daarnaast een taak om het werkgeheugen te overbelasten (waarom is onbekend maar dat het werkt is bekend. De traumatische herinnering en de emotionele reactie worden meer losgekoppeld). De neurale verbindingen worden gemanipuleerd. Het is ook een vorm van leren.

Elektrotherapie/shocktherapie: je bent gesedeerd. Laatste optie.

Linkerhemisfeer grofweg:

Positieve emoties, controle spieren spraak, controle volgorde bewegingen, spontaan spreken schrijven, geheugen woorden getallen, begrip spraak schrijven.

Rechterhemisfeer grofweg:

Negatieve emoties (zie sheets)

VerdiepingLes 2

Leren klassieke operante cognitieve visie op leren, geheugen werking en geheugenproblemen, mindmap 25 oktober inleveren, intervisieopdracht trello.

Lezen H4 en H6 209 tm 218 + H5.

SchemaSensatie / Perceptie
SensatiePerceptie
Registreren van zintuiglijke informatieBetekenis geven aan die informatie
Begint bij de zintuigen en receptorenVindt plaats door verwerking in de hersenen
Vooral biologisch procesBiologisch én psychologisch proces
Levert basiselementen zoals kleur, toon en geurMaakt hiervan herkenbare voorwerpen en gebeurtenissen
“Ik hoor verschillende tonen.”“Ik herken een liedje.”
SchemaZintuiglijke prikkel / Receptor
Zintuiglijke prikkelReceptorNeuraal signaal
LichtgolvenReceptoren in het oogInformatie over kleur, licht, vorm en beweging
GeluidsgolvenReceptoren in het oorInformatie over toonhoogte, sterkte en locatie
Druk of aanrakingReceptoren in de huidInformatie over aanraking, druk en pijn
GeurstoffenReceptoren in de neusInformatie over geur
SmaakstoffenReceptoren op de tongInformatie over smaak
SchemaSituatie / Eerste reactie
SituatieEerste reactieNa enige tijd
In koud water springenHet water voelt erg koud.Je went aan de temperatuur.
Een ruimte met een sterke geur binnengaanDe geur valt direct op.Je ruikt hem steeds minder.
Verkeersgeluid horenHet geluid trekt je aandacht.Het verdwijnt naar de achtergrond.
Een plotselinge sirene horenDe verandering valt direct op.Je aandacht wordt opnieuw getrokken.
SchemaProces / Functie
ProcesFunctie
SensatieDe kenmerken van een prikkel registreren
PerceptieDe kenmerken ordenen en interpreteren
PerceptHet betekenisvolle eindresultaat
SchemaRoute / Verloop
RouteVerloopCentrale vraagFunctie
Wat-routeOccipitaalkwab → temporaalkwabWat zie ik?Herkennen van vormen, kleuren, objecten en omgevingen
Waar-routeOccipitaalkwab → pariëtaalkwabWaar is het?Bepalen van locatie, afstand en beweging
SchemaWat-route / Waar-route
Wat-routeWaar-routeGevolg
BeschadigdNog intactGeen bewuste herkenning, maar soms wel kunnen bewegen of grijpen
SchemaBottom-upverwerking / Top-downverwerking
Bottom-upverwerkingTop-downverwerking
Begint bij de prikkelBegint bij bestaande kennis
StimulusgedrevenKennisgedreven
Receptoren registreren kenmerkenHersenen gebruiken verwachtingen en ervaringen
Gaat van zintuigen naar interpretatieBeïnvloedt hoe de prikkel wordt geïnterpreteerd
“Wat komt er binnen?”“Wat verwacht ik te zien?”
SchemaVorm / Betekenis
VormBetekenisVoorbeeld
KleurconstantieEen kleur blijft voor je gevoel hetzelfde bij ander licht.Een rode bloem blijft rood bij zonsondergang.
GrootteconstantieEen voorwerp blijft even groot lijken als de afstand verandert.Een persoon wordt niet werkelijk kleiner als die wegloopt.
VormconstantieEen vorm blijft hetzelfde ondanks een andere kijkhoek.Een schuin geopende deur blijft rechthoekig.
SchemaBegrip / Wat merk je niet op?
BegripWat merk je niet op?Oorzaak
Perceptuele blindheidEen zichtbaar voorwerp of een zichtbare gebeurtenisJe aandacht is ergens anders op gericht.
VeranderingsblindheidEen verandering in het gezichtsveldJe vergelijkt de nieuwe situatie onvoldoende met de vorige.
SchemaNiveau / Wat gaat er mis?
NiveauWat gaat er mis?Voorbeeld
SensatieReceptoren verwerken de prikkel misleidend.Hermannraster
PerceptieDe hersenen interpreteren de prikkel verkeerd.Müller-Lyer-illusie
ContextOmringende informatie beïnvloedt de waarneming.Ebbinghaus-illusie
VerwachtingDe hersenen zien wat ze verwachten.Ambigue figuren
SchemaOmgeving / Waarschijnlijk effect
OmgevingWaarschijnlijk effect
Veel rechte gebouwen en hoeken van 90 gradenGrotere gevoeligheid voor de Müller-Lyer-illusie
Veel ronde vormen en gebogen lijnenMinder gevoeligheid voor de illusie
SchemaIllusie / Verkeerde waarneming
IllusieVerkeerde waarneming
HoedenillusieHoogte en breedte lijken verschillend terwijl ze gelijk zijn.
Poggendorff-illusieOnderdelen van een onderbroken diagonale lijn lijken niet aan te sluiten.
TafelillusieTwee gelijke tafelbladen lijken verschillend van vorm.
Ebbinghaus-illusieEen cirkel lijkt groter of kleiner door omliggende cirkels.
Zöllner-illusieEvenwijdige lijnen lijken scheef te lopen.
Müller-Lyer-illusieEven lange lijnen lijken verschillend van lengte.
PSBK-E · Hoofdstuk 3 · Onderdeel 3 van 3

Sensatie en perceptie

Van lichamelijke prikkels tot betekenisvolle waarneming.

Lesstof en verdieping

SchemaTheorie / Nadruk
TheorieNadrukHoofdgedachte
GestaltpsychologieNatureDe hersenen organiseren prikkels van nature tot gehelen.
Concluderen door lerenNurtureDe hersenen interpreteren prikkels met aangeleerde kennis en ervaring.
SchemaOnderdeel / Betekenis
OnderdeelBetekenis
FiguurHet patroon waarop je aandacht is gericht
GrondDe achtergrond waartegen je de figuur waarneemt
SchemaBegrip / Betekenis
BegripBetekenis
Subjectieve contourenGrenzen die de hersenen waarnemen terwijl ze niet werkelijk getekend zijn
SluitingDe hersenen vullen ontbrekende onderdelen aan om een compleet geheel te maken
SchemaGestaltwet / Wat doen de hersenen?
GestaltwetWat doen de hersenen?Voorbeeld
GelijkenisVergelijkbare elementen worden gegroepeerd.Rondjes met dezelfde kleur vormen een groep.
NabijheidElementen die dicht bij elkaar staan, horen bij elkaar.Dicht bij elkaar geplaatste personen lijken een groep.
ContinueringLijnen worden als vloeiend en doorlopend gezien.Kruisende lijnen worden als twee doorgaande lijnen gezien.
Gemeenschappelijke bestemmingElementen die dezelfde kant op bewegen, vormen een groep.Een school vissen wordt als één geheel gezien.
PrägnanzDe eenvoudigste ordening krijgt de voorkeur.Een ingewikkelde figuur wordt als eenvoudige vormen gezien.
SluitingOntbrekende delen worden aangevuld.Een onderbroken cirkel wordt toch als cirkel gezien.
SchemaWesterse waarneming / Oost-Aziatische waarneming
Westerse waarnemingOost-Aziatische waarneming
Meer gericht op afzonderlijke objectenMeer gericht op relaties en context
Deelt objecten vaker in categorieën inGroepeert objecten vaker op functie of samenhang
Meer aandacht voor de voorgrondMeer aandacht voor de achtergrond
Meer “inzoomen”Meer “panorama”
SchemaNature / Nurture
NatureNurture
Aangeboren organisatie van de hersenenInvloed van leren en ervaring
GestaltprincipesContext en verwachtingen
Automatische patroonvormingCulturele verschillen
Algemene menselijke waarnemingsregelsPersoonlijke interpretaties
SchemaOnderdeel / Kernvraag
OnderdeelKernvraagAntwoord
StimulatieWat gebeurt er buiten ons?Er is een fysieke prikkel.
TransductieHoe begrijpen de hersenen die prikkel?Receptoren zetten hem om in neurale impulsen.
SensatieWat registreren we?Basiseigenschappen zoals kleur, toon en geur.
Bottom-upverwerkingWelke informatie bevat de prikkel?De hersenen analyseren losse kenmerken.
Top-downverwerkingWat denken we dat de prikkel betekent?Kennis, context en verwachtingen sturen de interpretatie.
PerceptieWat betekent de informatie?De hersenen organiseren en interpreteren de sensatie.
PerceptWat is het eindresultaat?Een herkenbare en betekenisvolle waarneming.

Afbeeldingen en schema’s

Sensatie en perceptie
Sensatie en perceptie