Stel: je wilt een marathon lopen. Dat is een duidelijk doel. Je kunt trainen, een schema volgen, je inschrijven en uiteindelijk die finishlijn overgaan. Daarna is het doel behaald. Klaar. Afgevinkt. Medaille om je nek, banaan in je bek en waarschijnlijk spierpijn op plekken waarvan je niet wist dat ze bestonden, zeker wanneer je de 40 pent gepasseerd.

Maar stel dat je daaronder iets anders ontdekt. Misschien wil je die marathon helemaal niet alleen lopen om die 42,195 kilometer af te tikken. Misschien wil je jezelf laten zien dat je volhardend kunt zijn. Misschien vind je vitaliteit, ontwikkeling, discipline of avontuur belangrijk.

Dat zijn geen doelen. Dat zijn waarden.

Een doel heeft een eindpunt. Een waarde niet.

Binnen Acceptance and Commitment Therapy, ACT, worden waarden gezien als zelfgekozen kwaliteiten die richting geven aan hoe je wilt leven. Ze gaan niet alleen over wat je doet, maar vooral over hoe je dat wilt doen. Een doel kun je bereiken en vervolgens afvinken. Een waarde niet.

Je kunt een marathon uitlopen. Je bent nooit klaar met volhardend zijn. Je kunt een diploma behalen. Je bent nooit klaar met nieuwsgierig zijn. Je kunt een bedrijf beginnen. Je bent nooit definitief klaar met integer of ondernemend handelen.

Waarden zijn geen bestemming. Ze lijken veel meer op een kompasrichting.

We noemen behoorlijk veel dingen een waarde die eigenlijk een doel zijn

In het dagelijks leven lopen waarden, wensen en doelen nogal gemakkelijk door elkaar. Ik wil gelukkig zijn. Ik wil een fijne relatie. Ik wil financieel onafhankelijk zijn. Ik wil een goede ouder zijn.

Allemaal begrijpelijk. Maar ze betekenen niet hetzelfde. Binnen ACT kun je onder andere onderscheid maken tussen resultaatdoelen, emotionele doelen en gedragsdoelen.

Drie soorten doelen

Niet ieder doel ligt evenveel binnen jouw invloed

Resultaatdoelen gaan over een uitkomst die je graag wilt bereiken. Een baan krijgen. Een partner vinden. Een succesvol bedrijf opbouwen. Een huis kopen. Daar kun je veel voor doen, maar de uiteindelijke uitkomst hangt vrijwel altijd ook af van andere mensen, omstandigheden en soms gewoon toeval.

Emotionele doelen gaan over hoe je je wilt voelen: gelukkig zijn, geen angst meer hebben, zelfverzekerd zijn of eindelijk rust ervaren. Ook gevoelens laten zich niet volledig besturen. Je kunt wel gedrag kiezen waardoor bepaalde gevoelens waarschijnlijker worden, maar jezelf bevelen om vanaf morgen permanent ontspannen te zijn is helaas geen bijzonder betrouwbaar behandelplan.

Gedragsdoelen gaan over wat jij daadwerkelijk kunt doen. Bijvoorbeeld iemand bellen, een gesprek aangaan, een half uur wandelen of bewust tijd maken voor iemand die belangrijk voor je is.

Waarom waarden steviger zijn dan doelen

Een doel kan mislukken. Je kunt solliciteren en de baan niet krijgen. Je kunt iemand leuk vinden en niet gekozen worden. Je kunt maanden trainen en vlak voor die marathon geblesseerd raken. Je kunt alles geven aan een onderneming en ontdekken dat het idee economisch toch niet werkt. Als alleen de uitkomst telt, zijn dat allemaal mislukkingen.

Maar vanuit waarden bekeken ontstaat een ander beeld. Misschien heb je moed getoond. Misschien heb je jezelf uitgedaagd. Misschien heb je eerlijk gehandeld. Misschien heb je geleerd beter voor jezelf te zorgen. Misschien heb je iets geprobeerd wat echt belangrijk voor je was.

Het resultaat kan tegenvallen, terwijl je gedrag nog steeds precies kan passen bij de persoon die je wilt zijn.

En dan komen we bij een situatie waarin dat onderscheid opeens een stuk minder theoretisch wordt.

Neem deze ouder

Deze ouder heeft drie kinderen van 2,5, 5 en 8 jaar. Er is een eigen detacheringsbureau. Geen keurige baan waarbij om vijf uur alle verantwoordelijkheden spontaan oplossen, maar een bedrijf met klanten, medewerkers, administratie, onverwachte telefoontjes en dingen die om 16.47 uur ineens “echt vandaag nog” moeten.

Daarnaast speelt deze ouder saxofoon in een band. Niet één keer per jaar op een buurtbarbecue, maar serieus genoeg om te repeteren en op te treden. Muziek geeft plezier, creativiteit en energie en vormt een belangrijk onderdeel van het eigen leven.

De kinderen hebben ondertussen ook gewoon hun eigen agenda. Sport. Zwemles. School. Verjaardagsfeestjes. Speelafspraken. Misschien muziekles. En uiteraard dat ene schoolproject dat morgen af moet en waar om 18.47 uur voor het eerst melding van wordt gemaakt.

Er is ook een partner met een druk leven. Die twee houden van elkaar, maar merken soms dat veel gesprekken inmiddels verdacht veel lijken op logistiek overleg.

En dan is er nóg iets.

Deze ouder vindt het namelijk óók heerlijk om af en toe iets te doen waarbij de ouderrol even niet op de voorgrond staat. Naar een festival of concert. Vrienden bezoeken. Met de band spelen. Of gewoon op de fiets stappen richting een mannenavond of girlsnight: vrienden, een drankje, goede gesprekken en een paar uur waarin niemand vraagt waar de broodtrommel staat.

En ergens daar begint het vaak een beetje te prikken.

Want al die dingen kunnen tegelijkertijd belangrijk zijn

Deze ouder kan heel veel waarde hechten aan het ouderschap. Maar ook aan muziek. Aan vriendschap. Aan vrijheid. Aan creativiteit. Aan ambitie. Aan plezier. Aan de partnerrelatie. Aan tijd voor zichzelf.

Het probleem is dus niet automatisch dat er verkeerde prioriteiten zijn. Het probleem is eerder dat een mensenleven meerdere levensgebieden bevat waarin verschillende waarden tegelijkertijd om aandacht kunnen vragen.

Geen van die waarden is automatisch belangrijker dan alle andere. En geen enkele waarde vertelt precies hoeveel uur per week eraan besteed moet worden.

“Een goede ouder zijn” is eigenlijk nog geen waarde

Vraag deze ouder wat belangrijk is en het antwoord zou zomaar kunnen zijn:

Heel begrijpelijk. Alleen weet je nog steeds niet wat dat betekent. Want wanneer ben je een goede ouder? Als je iedere avond thuis bent? Als je iedere sportwedstrijd ziet? Als je altijd geduldig reageert? Als je zelf kookt? Als je nooit een festival verkiest boven een zaterdagavond thuis? Als je kinderen later zeggen dat je het allemaal uitstekend hebt gedaan?

Het woord goed geeft nauwelijks richting, omdat iedereen er iets anders onder kan verstaan.

ACT-vraag

Als ik je zou filmen terwijl jij de ouder bent die je graag wilt zijn, wat zou ik dan zien?

Dat maakt een abstract antwoord als “een goede ouder” ineens concreter. Misschien zegt deze ouder:

“Ik wil echt luisteren wanneer mijn kinderen iets vertellen.”
Daarachter kan aandacht of betrokkenheid zitten.

“Ik wil dat ze weten dat ze met dingen bij me terechtkunnen.”
Daarachter kan veiligheid of beschikbaarheid zitten.

“Ik wil niet dat ons gezin alleen maar bestaat uit haasten en corrigeren.”
Daarachter kan speelsheid of plezier zitten.

“Ik wil mijn afspraken met ze nakomen.”
Daarachter zit misschien betrouwbaarheid.

Nu ontstaat er iets bruikbaars. Want “een goede ouder zijn” kun je eindeloos proberen te bewijzen.

Liefdevol, betrouwbaar, betrokken en speels handelen kun je daadwerkelijk laten zien.

Waarden kunnen ongemerkt veranderen in regels

Hier zit nog een valkuil. Een belangrijke waarde kan langzaam veranderen in een streng voorschrift.

Dat klinkt op het eerste gezicht misschien zorgzaam. Maar woorden als altijd, nooit, moeten en mogen vertellen vaak dat een flexibele waarde inmiddels behoorlijk strak is vastgezet.

Een waarde geeft richting. Een regel probeert één juiste route voor te schrijven.

En dan staat er zaterdagavond iets in de agenda

Stel dat de band vrijdagavond repeteert. Zaterdag is er een festival waar vrienden al maanden naartoe willen. Of een concert. Of een bezoek aan vrienden. Of gewoon een mannenavond of girlsnight waar deze ouder met de fiets naartoe wil.

Zondagochtend heeft een van de kinderen een sportwedstrijd. Het jongste kind slaapt de laatste tijd onrustig. De week op kantoor was hectisch. En thuis zou een rustige dag eigenlijk ook geen overbodige luxe zijn.

Welkom bij waardenwerk. Want dit is niet simpelweg een keuze tussen goed en fout. Hier staan verschillende waardevolle richtingen naast elkaar.

Betrokkenheid bij de kinderen.
Vrijheid en ontspanning.
Vriendschap.
Creativiteit en muziek.
Zorgzaamheid.
Plezier.

Waarden geven dan niet automatisch het antwoord. Ze helpen wel om een betere vraag te stellen.

Soms betekent betrokken ouderschap thuisblijven

Stel dat het kind van vijf die week opvallend gespannen is door iets wat op school speelt. Het kind zoekt veel nabijheid en heeft een paar keer gevraagd of de ouder zaterdag thuis is. Normaal gesproken is het festival, concert, de repetitie of die mannenavond belangrijk.

Maar deze keer kan de waarde betrokkenheid betekenen:

Ik blijf thuis.

Niet omdat een goede ouder nooit weggaat. Niet omdat vrije tijd onbelangrijk is. Niet omdat ouderschap automatisch boven iedere andere waarde staat. Wel omdat deze specifieke situatie maakt dat nabijheid nu zwaarder weegt.

En soms betekent waardevol leven juist wél gaan

Draai dezelfde situatie om. De kinderen hebben een prima week. De partner is thuis en vindt het werkelijk geen enkel probleem. Er speelt niets bijzonders.

De ouder heeft de afgelopen maanden bijna ieder vrij moment verdeeld tussen het bedrijf en het gezin en merkt steeds vaker irritatie, vermoeidheid en het gevoel zichzelf een beetje kwijt te raken. Dan kan naar een festival gaan juist prima passen bij een waardevol leven.

Of naar een concert. Een avond repeteren met de band. Vrienden bezoeken. Of, zoals in het geval hieronder, op de fiets stappen voor een mannenavond.

Dat hoeft helemaal niet in strijd te zijn met betrokken ouderschap.Want waarden vragen niet dat één levensgebied voortdurend alle andere gebieden verdringt. Deze ouder kan de kinderen overdag alle aandacht hebben gegeven, aanwezig zijn geweest bij de sportwedstrijd, geluisterd hebben naar verhalen waar minstens zeven Minecraft-personages in voorkwamen en daarna ’s avonds alsnog de jas aantrekken en vertrekken. De keuze om weg te gaan zegt op zichzelf weinig over de waarde die erachter zit.

Vrijheid kan belangrijk zijn. Vriendschap kan belangrijk zijn. Plezier kan belangrijk zijn. Net zoals betrokkenheid bij de kinderen belangrijk kan zijn. Die waarden hoeven elkaar niet uit te schakelen.

Beide mogen bestaan

“Ik hou enorm veel van jullie én ik ben daarnaast ook nog een mens met vrienden, interesses en een eigen leven.”

Een keuze voor jezelf hoeft niet automatisch een keuze tégen je kinderen te zijn. Net zoals betrokken ouderschap niet automatisch betekent dat je jezelf structureel moet wegcijferen.

Het gedrag alleen vertelt dus niet het hele verhaal

Stel dat deze ouder drie avonden per week niet thuis is. Van buitenaf kun je daar van alles van vinden. Maar voor ACT is vooral interessant wat het gedrag doet en waar het door wordt aangestuurd.

Misschien is het:

Maar het kan óók zijn:

Van buitenaf ziet het gedrag er hetzelfde uit. Psychologisch gebeurt er iets anders. Binnen ACT wordt hierbij vaak gekeken naar towards moves en away moves. Beweeg je in de richting van iets dat voor jou belangrijk is? Of wordt je gedrag vooral gestuurd door de behoefte om iets onaangenaams niet te hoeven voelen, denken of ervaren?

Dat is trouwens zelden volledig zwart-wit. Je kunt ontzettend veel zin hebben in een mannenavond én tegelijkertijd opgelucht zijn dat je even geen peuter hoeft te overtuigen dat tandenpoetsen geen schending van de mensenrechten is.

Mensen zijn ingewikkeld. Gelukkig maar.

Vrije tijd is niet automatisch de tegenstander van ouderschap

Dit is misschien een van de belangrijkste punten uit deze casus. Als ouderschap heel belangrijk voor je is, betekent dat niet automatisch dat al je andere waarden eraan ondergeschikt moeten worden. Sterker nog: ouderschap zelf is eigenlijk geen waarde. Het is een levensgebied.

Binnen dat gebied kun je waarden hebben als liefde, betrokkenheid, betrouwbaarheid, geduld, veiligheid en speelsheid. Vrije tijd is óók een levensgebied. Daarin kunnen vrijheid, plezier, creativiteit, avontuur, spontaniteit en vriendschap belangrijk zijn. Soms overlappen die waarden.

Van waarden naar gedrag

Waarden worden pas echt bruikbaar wanneer ze zichtbaar worden in wat je doet. Stel dat deze ouder betrokkenheid belangrijk vindt.

Dan kan daar een gedragsdoel uit volgen:

Of:

En óók:

Of:

Geen van deze gedragingen hoeft iedere week exact hetzelfde te zijn. De waarde blijft richting geven terwijl de vorm kan veranderen.

Van waarde naar actie

WISE

In Coachen 3.0 – Deel 3: Acceptatie en commitment gebruiken Sergio van der Pluijm en Jaantje Thiadens het WISE-model om waarden te vertalen naar concreet gedrag.

W Waarden

Wat vind ik hier belangrijk?

I Invloed

Waar heb ik daadwerkelijk invloed op?

S Stap

Wat kan ik concreet gaan doen?

E Evaluatie

Wat gebeurde er en wat leer ik daarvan?

Voor deze ouder zou dat bijvoorbeeld kunnen zijn:

Waarde
Ik wil betrokken zijn bij mijn kinderen.

Invloed
Ik kan niet bepalen of mijn kinderen mij altijd een fantastische ouder vinden. Ik kan wel bepalen of ik luister, aandacht geef, afspraken probeer na te komen en contact zoek.

Stap
Vanavond leg ik tijdens het eten mijn telefoon weg en ben ik bewust aanwezig.

Evaluatie
Hoe ging dat? Wat merkte ik? Paste dit bij de ouder die ik wil zijn? Wat wil ik morgen opnieuw of anders doen?

“Een goede ouder zijn” is dus eigenlijk een beroerd doel

Want wanneer heb je het gehaald? Na duizend keer voorlezen? Na acht jaar zonder gemiste sportwedstrijd? Als alle drie de kinderen later op Google Reviews minimaal vier sterren geven? Er bestaat geen finishlijn.

Daarom wordt het veel bruikbaarder om “een goede ouder zijn” uit elkaar te halen.

Bijvoorbeeld:

Ik wil liefdevol, betrouwbaar, betrokken en speels met mijn kinderen omgaan.

En vervolgens niet te vragen: Doe ik dit perfect? Maar: Hoe kan ik daar vandaag iets van laten zien? Vandaag kan dat samen op de grond zitten met Lego betekenen. Morgen een duidelijke grens stellen. Overmorgen sorry zeggen omdat je onredelijk reageerde. Vrijdagavond saxofoon spelen met de band. En komend weekend met vrienden naar een festival, concert of mannenavond.

Waarden schrijven niet voor dat je altijd dezelfde keuze maakt. Ze helpen je vooral herkennen waarom je kiest wat je kiest.

Je hoeft niet eerst het perfecte leven georganiseerd te hebben

Misschien is dat wel het prettigste aan waarden. Je hoeft niet te wachten tot alles klopt. Niet tot het bedrijf rustig is. Niet tot de kinderen groter zijn. Niet tot je agenda leeg is. Niet tot je relatie vanzelf weer alle aandacht krijgt. Niet tot je eindelijk die mythische perfecte balans hebt gevonden waar iedereen het over heeft maar die nog nooit iemand in het wild heeft waargenomen.

Je kunt midden in een rommelige woensdagmiddag, met een kleuter die huilt nadat haar broer haar heeft uitgelachen, een klant die belt en een verdwenen gymschoen van je jongste zoontje zijn peutergym, nog steeds iets kleins doen dat past bij wie je wilt zijn.

Waarden lossen die chaos niet op. Ze zorgen er alleen voor dat je midden in die chaos nog kunt zien welke kant je op wilt.

Soms is richting veel bruikbaarder dan een perfect eindpunt.

Bronnen

Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (1999). Acceptance and commitment therapy: An experiential approach to behavior change. Guilford Press.

Van der Pluijm, S., & Thiadens, J. (2025). Coachen 3.0 Deel 3: Acceptatie en commitment (3e druk). ISBN 9789083123363.