Er wordt nogal eens gezegd dat je beter je grenzen moet bewaken. Zeg nee. Kies voor jezelf. Bescherm je energie. En als iemand niet goed voor je is: weg ermee. Dat klinkt overzichtelijk. Bijna alsof menselijke relaties keurig bestaan uit groene en rode vlaggetjes die je alleen maar correct hoeft te sorteren. Maar helaas. Mensen zijn meestal een stuk ingewikkelder.

Soms wil je namelijk helemaal niet van iemand af. Soms geef je om iemand én merk je tegelijkertijd dat het contact te veel van je vraagt. Soms heb je behoefte aan afstand terwijl je de ander mist. Soms weet je rationeel precies waarom iets niet verstandig is, terwijl een ander deel van je nog steeds naar verbinding verlangt.

En op dat snijvlak, daar wordt grenzen stellen het interessantst.

Want een gezonde grens hoeft niet altijd een dichte deur te zijn. Soms is het gewoon een deur met een klink.

Een grens is niet hetzelfde als afwijzing

Een grens gaat in de eerste plaats over jouw gedrag. Wat kan ik dragen? Waar wil ik aan deelnemen? Wat doe ik wanneer iets gebeurt? Hoe wil ik met een ander omgaan zonder mezelf daarin kwijt te raken? Dat verschilt van uitspraken als: jij mag niet, jij bent slecht voor mij of jij moet uit mijn leven verdwijnen zodat ik me beter kan voelen.

Natuurlijk kan stoppen met contact soms wél de meest passende grens zijn. Zeker wanneer iemand je veiligheid bedreigt, je grenzen structureel negeert of iedere vorm van contact opnieuw beschadigend wordt. Maar tussen alles toelaten en iemand volledig buitensluiten ligt een verrassend groot gebied.

De ruimte ertussen

Een grens kent meer standen dan aan of uit

Je kunt minder contact hebben. Je kunt alleen op bepaalde momenten contact hebben. Je kunt aangeven dat je over sommige onderwerpen niet wilt praten. Je kunt tijdelijk afstand nemen en later opnieuw kijken. Je kunt iemand aardig vinden zonder beschikbaar te zijn voor een bepaalde dynamiek. Je kunt zelfs van iemand houden en tegelijkertijd besluiten dat een relatie in een bepaalde vorm niet werkt.

Grenzen hoeven liefde niet ongeldig te maken. En liefde maakt grenzen niet overbodig.

Waarom trekken mensen soms toch meteen een muur op?

Omdat muren uitstekend werken. Tenminste: op korte termijn. Wanneer een relatie sterke emoties oproept, kan afstand onmiddellijk rust geven. Geen berichten betekent geen spanning over wat je moet antwoorden. Geen ontmoeting betekent geen confrontatie met verlangen, verdriet, schuldgevoel of twijfel. Geen gesprek betekent dat je ook niet opnieuw hoeft te onderzoeken wat je eigenlijk wilt.

Binnen de hechtingstheorie wordt beschreven dat mensen onder relationele stress verschillende regulatiestrategieën kunnen gebruiken. Sommige mensen zoeken juist méér nabijheid wanneer ze bang zijn iemand kwijt te raken. Andere mensen gaan de tegenovergestelde kant op: zij verminderen contact, onderdrukken gevoelens en creëren afstand. Dat worden ook wel deactiverende strategieën genoemd (Mikulincer & Shaver, 2016).

Belangrijk: dat betekent niet dat iemand die afstand neemt automatisch een vermijdende hechtingsstijl heeft. En al helemaal niet dat je op afstand kunt vaststellen waarom iemand bepaald gedrag vertoont. Het betekent alleen dat afstand soms een manier kan zijn om emoties te reguleren.

Iemand kan rustig ogen nadat hij een deur heeft dichtgetrokken terwijl er achter die deur van alles gebeurt. Andersom kan iemand ook daadwerkelijk weinig behoefte meer hebben aan contact. Gedrag alleen vertelt je niet welke van die twee waar is.

Uit het zicht is soms vooral: minder geactiveerd

Dat maakt abrupt contact verbreken psychologisch interessant.

Stel dat iemand merkt:

Die constatering kan veranderen in een regel:

En vervolgens:

Er heeft dan ongemerkt een verschuiving plaatsgevonden. De eerste zin beschrijft een ervaring. De laatste zin klinkt als een feit.

Binnen Acceptance and Commitment Therapy heet dat cognitieve fusie: gedachten krijgen zoveel overtuigingskracht dat we erop reageren alsof ze de werkelijkheid zelf zijn, in plaats van één interpretatie van die werkelijkheid (Hayes et al., 2012; Harris, 2019).

Dat wil overigens niet zeggen dat de gedachte onwaar is. Misschien blijkt contact inderdaad telkens opnieuw tot gedrag te leiden dat iemand niet wil. Maar ACT stelt een andere vraag dan: Klopt mijn gedachte?

Wat gebeurt er als ik mijn gedrag volledig door deze gedachte laat bepalen?

Daar zit het verschil tussen bewust een grens kiezen en automatisch gehoorzamen aan een interne regel.

“Ex is exit”

Neem een vrij alledaags voorbeeld. Twee mensen beëindigen een relatie terwijl er nog genegenheid tussen hen bestaat. De relatie werkte niet meer, maar ze haten elkaar bepaald niet.

Een van hen hanteert vervolgens de regel:

En soms is dat buitengewoon verstandig. Misschien blijven ze anders in een eindeloze cyclus van aantrekken, afstoten, seks, hoop, teleurstelling en opnieuw beginnen hangen. Dan kan een duidelijke breuk precies zijn wat nodig is. Maar dezelfde regel kan ook rigide worden.

Misschien hadden beide mensen uiteindelijk prima af en toe contact kunnen hebben. Misschien had een vriendschappelijke vorm gekund. Misschien ook absoluut niet. Dat weet je alleen niet wanneer de regel zelf nooit meer onderzocht wordt.

Ex is exit is namelijk geen natuurwet. Het is een strategie. En strategieën kun je beoordelen op hun werkbaarheid.

ACT-vraag

Waar brengt deze grens mij eigenlijk naartoe?

Helpt deze keuze mij een leven te leiden dat past bij wie ik wil zijn? Of voorkomt hij vooral dat ik iets hoef te voelen?

Dat onderscheid is soms pijnlijk subtiel. Een handeling kan er aan de buitenkant precies hetzelfde uitzien, terwijl de functie ervan totaal verschillend is.

Grenzen kunnen botsen met je waarden

Daar komt nog iets bij. Mensen hebben zelden maar één waarde. Je kunt zorgzaam én loyaal zijn en tegelijkertijd waarde hechten aan stabiliteit. Je kunt verbinding belangrijk vinden én verantwoordelijkheid. Je kunt compassie voelen voor iemand én trouw willen blijven aan afspraken die je elders hebt gemaakt. Je kunt eerlijkheid belangrijk vinden, maar ook niemand onnodig willen kwetsen. Waarden kunnen daardoor aanvoelen alsof ze met elkaar concurreren.

ACT gaat er niet vanuit dat je dan één waarde tot winnaar moet kronen en de rest van het veld mag sturen.

De vraag wordt eerder:

Hoe kan ik in deze ingewikkelde situatie zo veel mogelijk handelen als de persoon die ik wil zijn?

Stel dat je zowel compassie als zelfzorg belangrijk vindt. Dan kan altijd beschikbaar zijn strijdig worden met zelfzorg. Maar iemand zonder uitleg uit je leven snijden kan tegelijkertijd slecht passen bij de manier waarop jij compassie wilt vormgeven.

Er ontstaat dan ruimte voor een derde optie:

De grens blijft staan. Alleen de menselijke verbinding wordt niet eerst met een sloophamer verwijderd.

Een grens hoeft niet harder te zijn dan noodzakelijk

Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar bij spanning gaan mensen vaak juist in extremen denken. Alles of niets. Contact of blokkeren. Volledig beschikbaar of totaal verdwijnen. Vrienden of vreemden.

Daarmee ontstaat soms een bijzonder soort emotionele branddeur: effectief, absoluut en vooral ontworpen om nooit meer open te hoeven.

Psychologische flexibiliteit, het doel van ACT, vraagt iets anders. Niet dat je voortdurend van gedachten verandert, maar dat je gedrag kan meebewegen met de werkelijkheid. Onderzoek naar psychologische flexibiliteit binnen romantische en familierelaties laat zien dat flexibiliteit samenhangt met positievere relationele processen, terwijl psychologische inflexibiliteit vaker samenhangt met negatieve interactiepatronen en relationele problemen (Daks & Rogge, 2020).

Zachter begrenzen

Van absolute uitspraken naar concrete grenzen

Hard en absoluut:
“Ik wil je nooit meer spreken.”

Concreter:
“Ik merk dat dagelijks contact me nu niet goed doet. Daarom wil ik voorlopig geen dagelijks contact.”

Hard en absoluut:
“Wij kunnen onmogelijk vrienden zijn.”

Concreter:
“Ik merk dat vriendschap op dit moment verwachtingen activeert waar ik niet naar wil handelen. Daarom heb ik afstand nodig.”

Tijdelijke begrenzing:
“Ik weet nog niet welke vorm wel werkt. Daarom neem ik voorlopig afstand en kijk ik later opnieuw.”

Je hoeft vandaag niet altijd een regel voor de rest van je leven te formuleren.

De zachtere grens heeft nog steeds tanden

Een zachte grens betekent overigens niet dat je een onderhandelingscommissie moet installeren zodra iemand begint te protesteren. Je hoeft je grens niet eindeloos te verdedigen. Je hoeft niemand ervan te overtuigen dat jouw grens redelijk is. En compassie betekent niet dat je verantwoordelijk bent voor de emoties die jouw grens bij iemand oproept.

Zachter begrenzen betekent vooral dat je probeert niet méér relationele schade toe te voegen dan nodig is om jezelf te beschermen. En soms lukt dat verrassend goed met een tussenweg die zelfs nog beter aansluit bij je waarden. 

Dat laatste is belangrijk. Een grens mag veranderen. Niet omdat iemand je genoeg onder druk heeft gezet. Maar omdat jij veranderd bent, de situatie veranderd is of omdat je na verloop van tijd andere informatie hebt.

“Maar als ik toegeef, zitten we zo weer in hetzelfde patroon”

Dat kan. En dat is precies waarom zacht begrenzen niet hetzelfde is als naïef begrenzen. Sommige patronen hebben nogal indrukwekkende spierballen. Je hoeft elkaar maar één keer te spreken en binnen drie weken zit je alweer tot half twee 's nachts levensvragen te bespreken terwijl jullie allebei hadden afgesproken dat het contact “lekker luchtig” zou blijven.

Menselijk? Zeker. Handig? Niet altijd. Een eerdere ervaring mag daarom absoluut meewegen. Maar ook hier kun je onderscheid maken tussen een observatie en een voorspelling.

Misschien klopt die voorspelling. Misschien niet. Defusie betekent niet dat je haar moet negeren. Het betekent dat je haar als gedachte leert herkennen, zodat je vervolgens bewust kunt kiezen wat je ermee doet.

Bijvoorbeeld:

Dat is iets anders dan:

De eerste formulering laat zien waar de grens vandaan komt. De tweede verandert een verwachting in een absolute waarheid.

En dan komt het schuldgevoel

Veel mensen denken dat schuldgevoel betekent dat ze een verkeerde grens hebben gesteld. Maar een gevoel is geen moreel keurmerk. Je kunt je schuldig voelen terwijl je iets heel redelijks doet.

Vooral wanneer je gewend bent rekening te houden met anderen, kan begrenzen juist ongemakkelijk voelen. Je ziet de teleurstelling van de ander. Je weet dat iemand je mist. Misschien begrijp je zelfs waarom diegene graag iets anders van je zou willen. Dat ongemak snel oplossen kan verleidelijk zijn.

En weg is de grens. Zelfcompassie kan hier helpen. Onderzoek laat zien dat zelfcompassie samenhangt met constructiever functioneren binnen nauwe relaties en gezondere manieren van omgaan met conflict en relationele spanning (Lathren et al., 2021).

Dat betekent niet:

Het betekent eerder:

Je kunt iemand missen en toch niet bellen. Je kunt schuldgevoel voelen zonder het onmiddellijk te moeten oplossen.

De belangrijkste vraag

Bij grenzen zoeken we vaak naar zekerheid. Mag ik dit? Is deze grens terecht? Moet ik contact houden of juist verbreken?

Maar menselijke relaties leveren zelden zulke keurige antwoorden.

Om mee te nemen

Welke grens beschermt wat beschermd moet worden, zonder meer kapot te maken dan nodig is?

En daarna:

Past de manier waarop ik deze grens stel bij de persoon die ik wil zijn?

Want misschien hoort bij jouw waarden dat je duidelijk bent. Maar ook vriendelijk. Dat je verantwoordelijk bent. Maar niet kil. Dat je trouw bent aan je keuzes. Maar bereid blijft ze te onderzoeken.

En soms kom je na al dat onderzoeken nog steeds uit op:

Ook dat kan een waardengerichte keuze zijn. Het verschil zit niet noodzakelijk in hoe groot de afstand uiteindelijk is. Het verschil zit in de manier waarop je er gekomen bent. Niet automatisch weg van ongemak. Niet blind achter een gedachte aan. Maar bewust, met ruimte voor wat je voelt, oog voor wat er werkelijk gebeurt en richting vanuit wat voor jou belangrijk is.

Een grens hoeft geen straf te zijn. En ook geen bewijs dat iemand je niets meer doet.

Soms is een grens simpelweg de vorm waarin je probeert zorgvuldig om te gaan met iets dat juist wél betekenis heeft.

Bronnen

Daks, J. S., & Rogge, R. D. (2020). Examining the correlates of psychological flexibility in romantic relationship and family dynamics: A meta-analysis. Journal of Contextual Behavioral Science, 18, 214–238. https://doi.org/10.1016/j.jcbs.2020.09.010

Harris, R. (2019). ACT made simple: An easy-to-read primer on Acceptance and Commitment Therapy (2nd ed.). New Harbinger Publications.

Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and commitment therapy: The process and practice of mindful change (2nd ed.). Guilford Press.

Lathren, C., Bluth, K., & Park, J. (2021). Self-compassion and current close interpersonal relationships: A scoping literature review. Mindfulness, 12, 1078–1093.

Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). Guilford Press.