Bij elkaar blijven voor de kinderen

Bij elkaar blijven voor de kinderen

ACT · OUDERSCHAP · RELATIES

Bij elkaar blijven voor de kinderen. Maar wat als dat niet meer helpt?

Samenblijven kan voortkomen uit liefde voor je kinderen. Alleen zegt die liefde nog niet welke keuze hen uiteindelijk het meeste helpt.

“We blijven samen voor de kinderen.” In die zin zit meestal veel liefde. Je wilt dat je kinderen veilig opgroeien, op beide ouders kunnen rekenen en een thuis hebben dat vertrouwd voelt. Je wilt dat ze niet hoeven te kiezen tussen hun ouders, dat ze een goed voorbeeld krijgen en dat jullie hen samen kunnen begeleiden bij wat belangrijk is in het leven. Misschien vind je het belangrijk dat ze zien hoe mensen zich aan elkaar verbinden en ook in moeilijke tijden verantwoordelijkheid nemen. Dat zijn waardevolle redenen om zorgvuldig met je relatie om te gaan. De vraag is alleen of samenblijven nog steeds helpt om die waarden waar te maken.

Ouder met tas bij een open deur, gefotografeerd van achteren

Want er kunnen allerlei redenen zijn waarom een relatie voor een van jullie niet meer werkt. Misschien zijn er steeds terugkerende ruzies, ook na gesprekken en pogingen om het anders te doen. Misschien zijn jullie uit elkaar gegroeid of voelt een van jullie zich al lange tijd alleen, terwijl jullie het huishouden en de opvoeding nog prima samen regelen. Misschien is er nog genegenheid, maar lukt het niet meer om elkaar te bereiken. Of jullie stellen de vraag hoe het verder moet telkens uit, omdat uit elkaar gaan gevolgen heeft voor het huis, de financiën en de tijd met de kinderen. En soms vinden partners elkaar als mens nog even belangrijk, maar loopt een van hen vast op een verschil in behoefte aan affectie, intimiteit of seksuele verbinding. Dan klinkt al snel: “Het is toch maar seks?” Voor de één speelt dat misschien een kleine rol; voor de ander is het een belangrijke manier om nabijheid, verlangen en wederkerigheid te ervaren. Als dat jarenlang ontbreekt, kan het gemis groot worden. Ook dat verschil mag je serieus nemen, zonder de behoeften van de één weg te zetten als oppervlakkig of die van de ander als tekortschietend.

Wanneer wordt samenblijven een manier om niet te hoeven kiezen?

Soms probeer je het al jaren. Er zijn goede periodes, gevolgd door dezelfde ruzies of dezelfde afstand. Je denkt aan voor jezelf kiezen of uit elkaar gaan en ziet meteen wat er allemaal kan veranderen: het huis, de financiën, de dagen met de kinderen. Dus besluit je voorlopig door te gaan. Dat kan een bewuste keuze zijn. Het kan ook een manier worden om een moeilijke beslissing steeds opnieuw uit te stellen. Dat is begrijpelijk. Wie wil nu het risico nemen dat een kind verdriet krijgt door een beslissing die jij neemt? Alleen kunnen kinderen ook geraakt worden door de situatie die je probeert te behouden. Ze horen ruzies, merken de spanning aan tafel of voelen dat ouders elkaar steeds minder opzoeken. Zelfs als je zorgvuldig probeert te zijn, leven zij mee in wat er thuis gebeurt.

De theorie van emotionele veiligheid beschrijft waarom de relatie tussen ouders ook voor een kind belangrijk is. Bij terugkerende vijandigheid kan een kind alert worden op signalen dat er opnieuw iets gebeurt. Sommige kinderen trekken zich terug, anderen proberen ouders te kalmeren of letten voortdurend op hun stemming. Daarmee wordt een volwassen conflict iets waar het kind zelf mee bezig raakt (Davies & Cummings, 1994). Dat betekent niet dat ieder meningsverschil schadelijk is. Hoe ouders met verschillen omgaan en of er ook herstel en geruststelling volgen, doet ertoe.

Een meta-analyse van Van Dijk en collega’s (2020) onderzocht gezinnen na scheiding. Daarin hingen ouderlijke conflicten samen met problemen bij kinderen; verschillen in ouderlijke steun, vijandigheid en opvoedgedrag speelden daarbij een rol. De gevonden verbanden waren doorgaans klein en zeggen niet wat er in één gezin zal gebeuren. Ze onderstrepen wel dat de kwaliteit van het contact en de opvoeding ertoe doet, zowel vóór als na een scheiding.

Samenblijven bewaart een gezinsvorm. Veiligheid ontstaat vooral in wat kinderen binnen die gezinsvorm meemaken.

Er bestaat geen vast breekpunt voor ieder gezin. In een onderzoek hing de uitkomst van een scheiding mede samen met de hoeveelheid conflict die kinderen daarvoor meemaakten: de gevolgen verschilden tussen gezinnen met veel en met weinig zichtbaar conflict (Booth & Amato, 2001). Een scheiding lost bovendien niet vanzelf ruzies tussen ouders op. Onderzoek kan helpen om betere vragen te stellen, maar kan de beslissing niet namens een gezin nemen.

Goede waarden kunnen je ook laten vastlopen

Misschien blijven jullie samen omdat jullie elkaar nog willen vinden en bereid zijn iets te veranderen. Dan is het zinvol om concreet te kijken wat daarvoor nodig is. Kunnen jullie eerlijk bespreken wat ieder mist? Willen jullie daar allebei aan werken? Verandert er ook werkelijk iets? Maar misschien betekent “voor de kinderen” inmiddels vooral: ik durf hun geen verandering aan te doen. Of: als ik mijn eigen behoeften serieus neem, ben ik egoïstisch. Zulke gedachten kunnen zwaar wegen, zeker als je veel waarde hecht aan zorgzaamheid en trouw. Vanuit ACT kun je onderzoeken of ze je helpen om te handelen naar die waarden, of dat ze je keuze steeds voor je maken.

ACT noemt het cognitieve fusie wanneer je zo opgaat in een gedachte dat zij als een feit of regel gaat voelen. Een goede ouder blijft kan dan klinken als een conclusie, terwijl het een gedachte is die je kunt onderzoeken. Ook vermijden kan meespelen: de beslissing uitstellen verlaagt soms onmiddellijk de spanning, maar geeft nog geen antwoord op de vraag hoe je wilt leven en opvoeden. Het ACT-model nodigt je uit om gedachten en ongemak op te merken, ruimte te maken voor onzekerheid en vervolgens te kiezen welke handeling past bij je waarden (Hayes et al., 2006).

Vraag jezelf eens af

Ik merk dat ik denk dat ik mijn kinderen beschadig als ik vertrek. Wat weet ik hierover werkelijk? Wat vrees ik? En wat gebeurt er nu in ons gezin terwijl ik deze beslissing uitstel?

Welke keuze helpt mij om een beschikbare, eerlijke en betrouwbare ouder te zijn, ook als geen enkele keuze pijnloos is?

Kinderen kunnen iets anders nodig hebben dan je verwacht

Zelf ben ik een kind van gescheiden ouders. Mijn ouders bleven lang bij elkaar vanwege mij en gingen uit elkaar toen ik veertien was. Mijn moeder verwachtte dat ik dat heel moeilijk zou vinden. Voor mij voelde het juist als een logische keuze. Zij dacht ook dat ik vanzelfsprekend bij haar moest wonen, omdat onze band beter was dan de band die ik met mijn vader had. Voor mij woog op die leeftijd vooral mee dat ik in mijn eigen omgeving wilde blijven, bij mijn vrienden en mijn groeiende eigen leven. 

Dat is één ervaring, en geen recept voor een ander gezin. Maar het laat zien hoe gemakkelijk een ouder vanuit liefde kan invullen wat een kind nodig heeft. Een kind kan verdriet hebben om een scheiding én begrijpen waarom die nodig is. Het kan een sterkere band met de ene ouder voelen én toch ergens anders willen wonen. Zeker wanneer kinderen ouder worden, krijgen hun vriendschappen, school en eigen plannen steeds meer betekenis. Vraag daarom ook eens wat voor hen belangrijk is in hun leven, zonder de beslissing bij hen neer te leggen.

Drie kinderen lopen bij de overdracht van mama naar papa

Ouders die uit elkaar gaan, kunnen bijvoorbeeld zeggen: “Wij hebben geprobeerd onze relatie goed te houden. We hebben besloten apart verder te gaan. Dat is een beslissing van ons volwassenen; jij hoeft die niet op te lossen. We blijven allebei je ouder.” Die woorden krijgen pas écht betekenis door wat er daarna gebeurt: afspraken nakomen, ruimte laten voor gevoelens en kinderen niet tussen de ouders in zetten. Als een kind het gevoel krijgt partij te moeten kiezen, kan de spanning tussen de ouders ook zijn eigen relaties met hen gaan bepalen. Het onderzoek van Van Dijk en collega’s (2020) wijst onder meer op de risico’s wanneer kinderen verstrikt raken in volwassen rollen en conflicten.

En als er een nieuwe partner komt?

Een nieuwe partner verschijnt nooit in een leeg gezin. Er zijn al banden, gewoontes, verwachtingen en soms oude pijn. Voor het kind maakt het uit wat er aan de komst van die partner voorafging. Voor de ouder maakt het uit of er nog iets te herstellen valt. En voor de nieuwe partner maakt het uit welke plek er eigenlijk beschikbaar is.

Dat is ook hoe onderzoek naar stiefgezinnen ernaar kijkt: meerdere relaties bestaan tegelijkertijd en beïnvloeden elkaar. Een meta-analyse vond een positief verband tussen de kwaliteit van de stiefouder-kindrelatie en het welzijn van kinderen (Jensen, 2022). Longitudinaal onderzoek vond gunstiger uitkomsten in gezinnen waar meerdere banden goed waren, waaronder die tussen ouder en kind, partners onderling en soms ook de ouder die elders woont (Jensen & Lippold, 2018). Dit zijn verbanden tussen groepen; ze voorspellen niet wat één nieuwe partner in één gezin zal betekenen.

Als beide ouders uit elkaar gingen omdat hun waarden uiteenliepen

Soms hebben ouders lang geprobeerd hun relatie vorm te geven, maar komen ze tot de conclusie dat ze als partners individueel iets anders nodig hebben. Ze kunnen nog steeds van elkaar houden, het fijn hebben, elkaar nog steeds respecteren en samen goede ouders willen zijn. Voor zichzelf kiezen kent een legitieme reden, zolang de belangen van de kinderen maar meegewogen worden en de ouders daar individueel samen naar blijven handelen. Een eventuele nieuwe partner hoeft in dat geval geen ontkenning van het eerdere gezin te zijn. Er ontstaat een andere gezinsvorm, waarin de samenwerking tussen de ouders blijft bestaan.

Ook dan mag een kind verdriet hebben. Ouders kunnen zelf vrede hebben met hun keuze, terwijl het kind de vertrouwde situatie mist. Leg uit wat er verandert en wat hetzelfde blijft, en vraag niet van het kind dat het jullie beslissing net zo snel begrijpt als jullie.

De nieuwe partner kan een rustige plek krijgen door belangstelling te tonen zonder meteen een ouderrol op te eisen. Diegene hoeft de scheiding niet te verdedigen of het kind te overtuigen dat het nieuwe leven beter is. Een band kan groeien doordat het kind merkt dat er ruimte blijft voor zijn beide ouders én voor zijn eigen tempo. Goede relaties binnen een stiefgezin hoeven de band met een ouder buiten dat gezin niet te verdringen (Jensen & Lippold, 2018).

Als een ouder vertrok voor iemand anders

Dan heeft de nieuwe partner voor een kind vaak al een betekenis voordat ze elkaar werkelijk kennen. Het kind kan denken: door jou is ons gezin uit elkaar gegaan. Het kan boos zijn op de nieuwe partner, maar ook op de ouder die vertrok. Soms komen die gevoelens pas later, wanneer het kind beter begrijpt wat er is gebeurd. In deze situatie ligt de eerste verantwoordelijkheid bij de ouder. Die moet ruimte geven aan het verdriet of de boosheid van het kind, zonder te verwachten dat de nieuwe partner die gevoelens oplost. Een kind hoeft niet enthousiast te zijn over de relatie om contact met zijn ouder te mogen hebben. En de nieuwe partner hoeft zichzelf niet voortdurend te verdedigen tegenover het kind. Dat vraagt soms om een langzamer tempo. Tijd alleen tussen ouder en kind kan belangrijk zijn voordat gezamenlijke vakanties, feestdagen of samenwonen aan de orde komen. Zo merkt het kind dat de nieuwe relatie niet alle ruimte inneemt. Tegelijk hoeft de ouder de nieuwe partner niet te verbergen of het kind te laten beslissen of de relatie mag bestaan. Het gaat erom dat de ouder verantwoordelijkheid neemt voor de eigen keuzes én beschikbaar blijft voor het kind.

Als de ouder-kindband door de scheiding beschadigd raakte

Een kind kan afstand hebben genomen omdat een ouder vertrok, afspraken niet nakwam of in de periode rond de scheiding weinig aandacht had voor wat het kind nodig had. Soms is er nog contact, maar is het vertrouwen beschadigd. Een nieuwe partner ontmoeten kan dan een lastige gedachte oproepen: als mijn kind dit hoort, wordt onze band alleen maar slechter. Sommige ouders besluiten daarom maar alleen te blijven. Ze willen hun kind niet opnieuw pijn doen en zijn bang dat een nieuwe relatie het herstel ingewikkelder maakt. Die zorg komt vaak voort uit liefde. Maar wie zegt dat het moeilijker wordt? Misschien ontstaat er juist meer rust in het leven van de ouder. Misschien brengt een nieuwe partner een ander perspectief mee, of wordt een gesprek mogelijk dat ouder en kind samen niet goed op gang kregen.

Vanuit ACT kun je zo’n voorspelling opmerken zonder haar meteen als waarheid te behandelen: ik merk dat ik denk dat een nieuwe relatie mijn kind van me zal vervreemden. Wat weet je werkelijk, en wat vul je alvast in? Door je blik te verruimen, ontstaat ruimte om zowel de band met je kind te herstellen als open te blijven voor een nieuwe relatie. Je hoeft de uitkomst niet vooraf te kennen om zorgvuldig te kunnen handelen. Dit is een toepassing van cognitieve defusie en waardegericht handelen, geen belofte dat een nieuwe relatie herstel makkelijker maakt (Hayes et al., 2006).

De ouder blijft zelf verantwoordelijk voor dat herstel: luisteren naar wat het kind heeft meegemaakt, erkennen wat er misging en betrouwbaar worden in kleine, herhaalde afspraken. Een nieuwe partner kan steun bieden of soms een brug zijn, bijvoorbeeld doordat het kind zich bij diegene vrijer voelt om iets te vertellen. Maar die rol kan alleen ontstaan als het kind daar ruimte voor voelt. De nieuwe partner hoeft de ouder-kindrelatie niet te repareren, en het kind hoeft de nieuwe relatie niet goed te keuren voordat de ouder aan herstel mag werken. Onderzoek naar stiefgezinnen onderstreept het belang van de oorspronkelijke ouder-kindband naast de band met een nieuwe partner (Jensen & Lippold, 2018), maar sluit die band niet uit.

Als een ouder lang uit beeld was en terugkomt met een partner

Een kind dat een ouder lange tijd weinig heeft gezien, moet misschien eerst ontdekken wie die ouder inmiddels is. Als er meteen een nieuwe partner meekomt, komen er twee onbekende verhoudingen tegelijk bij. Het kind kan nieuwsgierig zijn naar die partner en tegelijk moeite hebben met de terugkeer van de ouder. Daarom is het verstandig om de relatie tussen ouder en kind eigen ruimte te geven. Wat is er gebeurd in de tijd dat ze elkaar weinig zagen? Wat wil het kind weten? Waar heeft het nog geen woorden voor? De nieuwe partner kan vriendelijk aanwezig zijn, maar hoeft geen toegangsbewijs tot de ouder te worden. Contact met de ouder moet ook zonder die partner mogelijk zijn. Dat een ouder een nieuwe liefde heeft gevonden, hoeft het herstel van de band niet te blokkeren. Wel moet het kind kunnen ervaren dat de ouder belangstelling heeft voor hun relatie, en niet alleen hoopt dat het kind aanschuift bij het leven dat inmiddels is opgebouwd.

Als ouder en kind jarenlang samen waren en er pas later iemand bijkomt

Voor een ouder en kind die lang met z’n tweeën waren, kan de komst van een partner veel veranderen. Misschien hadden ze vaste rituelen, aten ze altijd samen of waren avonden vanzelfsprekend van hen beiden. De ouder ervaart een nieuwe relatie als iets moois, terwijl het kind voor het eerst merkt dat het aandacht moet delen. Dat is geen bewijs dat het kind de partner afwijst of de ouder geen geluk gunt. Het kan simpelweg tijd nodig hebben om te ontdekken wat de nieuwe situatie betekent. Welke momenten blijven van ouder en kind samen? Wat verandert er thuis? Moet het kind rekening houden met een nieuwe volwassene in de eigen woonruimte? De nieuwe partner kan hier veel betekenen door die bestaande band serieus te nemen. Die hoeft zich niet terug te trekken uit het leven van de ouder, maar ook niet meteen overal bij te zijn. Als ouder en partner samen bespreken welke gewoontes belangrijk zijn voor het kind, wordt de komst van de partner minder snel ervaren als het verlies van iets vertrouwds.

Als herstel en een nieuwe liefde tegelijk beginnen

Soms ontmoet een ouder iemand nieuws in dezelfde periode waarin het contact met het kind weer op gang komt. Dat kan ingewikkeld voelen. De ouder wil ruimte geven aan een prille relatie én investeren in een band die aandacht nodig heeft. Het kind kan zich afvragen welke relatie voorgaat. De nieuwe partner kan onzeker zijn over diens plek. Die twee ontwikkelingen hoeven elkaar niet uit te sluiten. Ze vragen wel om duidelijke verwachtingen. De ouder kan tegen het kind zeggen: “Ik wil tijd met jou doorbrengen en luisteren naar wat er tussen ons is gebeurd. Mijn nieuwe relatie verandert niets aan die verantwoordelijkheid.” Vervolgens moet dat zichtbaar worden in tijd, aandacht en afspraken die ook doorgaan wanneer het in de nieuwe relatie druk of spannend is. Tegen de nieuwe partner mag de ouder eveneens eerlijk zijn: herstel met mijn kind kost tijd, en ik wil daar zelf verantwoordelijkheid voor nemen. De partner kan steun bieden, bijvoorbeeld door ruimte te laten voor contact tussen ouder en kind of te luisteren wanneer de ouder ergens mee zit. De partner moet alleen niet de boodschapper, bemiddelaar of beoordelaar van het kind worden. Juist als meerdere relaties tegelijk veranderen, helpt het om tempo te bespreken. Wat heeft het kind nu nodig? Wat verwacht de partner? Wat kan de ouder daadwerkelijk waarmaken? Het één hoeft het ander niet uit te sluiten. Het antwoord hoeft niet voor altijd vast te liggen. Door er regelmatig op terug te komen, kunnen mensen rekening met elkaar houden zonder dat één persoon zichzelf steeds moet wegcijferen.

Kiezen voor een partner is niet hetzelfde als kiezen tegen je kind

Ouderschap en partnerschap zijn verschillende delen van je leven. Je kunt je kind op de eerste plaats zetten in je verantwoordelijkheid als ouder en tegelijk erkennen dat jij ook behoeften, gevoelens en relaties hebt. Je kunt na een scheiding opnieuw verliefd worden, ook als de band met je kind ingewikkeld is. Die ingewikkelde band verdient aandacht, maar hoeft niet te betekenen dat je eigen leven moet stilstaan. Wel heeft een partnerkeuze invloed op de mensen met wie je samenleeft. Daarom is het belangrijk dat jij en je partner kunnen praten over jullie visie op de kinderen. Hoe zorgen jullie dat zij zich gezien en erkend blijven voelen? Hoe gaan jullie om met tijd samen en tijd apart, met grenzen, opvoeding en contact met de andere ouder? En welke rol past voor een nieuwe partner, op een tempo dat ook voor het kind te volgen is?

Praat daar ook met de kinderen over, passend bij hun leeftijd. Vraag hoe zij veranderingen beleven en wat zij nodig hebben. Een kind mag meepraten over zijn eigen leven, zonder verantwoordelijk te worden voor de relatiekeuze van een ouder. Soms vraagt dat om compromissen: meer tijd alleen met de ouder, een langzamer plan voor samenwonen of duidelijkere afspraken over ieders plek in huis. Openheid betekent niet dat iedereen altijd zijn zin krijgt. Het betekent dat niemand onzichtbaar hoeft te worden. Eerlijk kijken naar jullie waarden leidt soms ertoe dat jullie samen verdergaan en werkelijk iets veranderen. Maar misschien ontdekken jullie dat jullie als ouders goed kunnen samenwerken, maar als partners niet meer bij elkaar passen. En wellicht ontstaat er later ruimte voor een nieuwe relatie. Geen van die wegen garandeert een makkelijke uitkomst. We hoeven het niet mooier te maken dan het is. Maar, ook dat hoort bij het leven. Het kan immers ook heel goed uitpakken. Het leven is niet altijd te controleren en dat wel proberen te doen is vaak op de langere termijn juist voor niemand goed.

De vraag die overblijft

Wat hebben onze kinderen nodig om zich veilig en geliefd te voelen, en hoe kunnen wij daar als volwassenen eerlijk en verantwoordelijk naar handelen?

Eigenlijk is dat de kern van ACT: je hoeft de toekomst niet zeker te weten voordat je een stap zet. Je kunt angst en schuldgevoel serieus nemen, zonder ze alleen te laten bepalen hoe jouw gezin eruit moet zien. Bij SAOR kijken we daarom naar de mensen achter die keuze. Naar wat jij belangrijk vindt, wat je kind nodig heeft en welke gesprekken nog gevoerd moeten worden. Zodat je niet alleen probeert te voorkomen dat iemand pijn krijgt, maar ook ruimte maakt voor een leven waarin iedereen gezien wordt.

Twee verlichte huizen met een ster als symbool voor het kind

Als ouders uit elkaar gaan, verloopt dat voor een kind het best wanneer zij ieder een leven kunnen opbouwen dat aansluit bij hun eigen waarden, terwijl ze samen blijven zoeken naar de waarden die passen bij wat hun kind nodig heeft. Denk aan veiligheid, aandacht, betrouwbaarheid en ruimte om van beide ouders te houden. Daarover kun je met elkaar op één lijn komen en er vervolgens ook naar handelen, zelfs als jullie als partners een andere richting kiezen. Hoe je die gezamenlijke waarden vindt en omzet in afspraken, bespreek ik in een volgende blog.

Bronnen

Booth, A., & Amato, P. R. (2001). Parental predivorce relations and offspring postdivorce well-being. Journal of Marriage and Family, 63(1), 197–212. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2001.00197.x

Davies, P. T., & Cummings, E. M. (1994). Marital conflict and child adjustment: An emotional security hypothesis. Psychological Bulletin, 116(3), 387–411. https://doi.org/10.1037/0033-2909.116.3.387

Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and commitment therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25. https://doi.org/10.1016/j.brat.2005.06.006

Jensen, T. M. (2022). Stepparent–child relationships and child outcomes: A systematic review and meta-analysis. Journal of Family Nursing, 28(4), 321–340. https://doi.org/10.1177/10748407221097460

Jensen, T. M., & Lippold, M. A. (2018). Patterns of stepfamily relationship quality and adolescents’ short-term and long-term adjustment. Journal of Family Psychology, 32(8), 1130–1141. https://doi.org/10.1037/fam0000442

Van Dijk, R., Van der Valk, I. E., Deković, M., & Branje, S. (2020). A meta-analysis on interparental conflict, parenting, and child adjustment in divorced families: Examining mediation using meta-analytic structural equation models. Clinical Psychology Review, 79, 101861. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2020.101861

Terug naar blog

Reactie plaatsen

Let op: opmerkingen moeten worden goedgekeurd voordat ze worden gepubliceerd.