Van ongemak naar oordeel
Psychologie in het echte leven · Oordelen · ACT
Waarom jouw ongemak soms een oordeel over een ander wordt
Je voelt weerstand bij de keuze van een ander. Voor je het weet, lijkt jouw gevoel iets te bewijzen over diens karakter. Hoe gebeurt dat?
Iemand vertelt je over een nieuwe baan, een relatie, een opleiding of een keuze die belangrijk voor diegene is. Je voelt meteen weerstand. Er klopt iets niet, denk je. En voor je het weet, zeg je: ‘Volgens mij doe jij dit om de verkeerde redenen.’ Misschien is er iets waar je terecht vragen over hebt. Maar hoe kwam je van ik voel ongemak naar ik weet wat jou drijft? Die stap gaat vaak sneller dan we doorhebben.

Je gevoel geeft informatie. Maar waarover?
Volgens het psychologische idee 'gevoel als informatie' kunnen mensen hun stemming meenemen in een oordeel. Onderzoek van Schwarz en Clore (1983) laat zien dat de betekenis die iemand aan een gevoel geeft, invloed kan hebben op een beoordeling. Dat onderzoek ging over oordelen over het eigen leven; hier gebruiken we het model als lens om ook bij sociale oordelen een vraag te stellen: waar komt mijn gevoel eigenlijk vandaan? Stel dat je eerder een slechte ervaring had met een coach. Als een vriendin vertelt dat zij coach wil worden, voel je misschien onmiddellijk wantrouwen. Begrijpelijk. Alleen vertelt dat gevoel je nog niets over háár opleiding, aanpak of grenzen. Je kunt dan vragen: ‘Hoe zorg je dat je binnen je deskundigheid blijft?’ Dat levert meer op dan meteen concluderen dat haar plannen onverstandig zijn.
Van een keuze naar een oordeel over karakter
Een tweede begrip is attributie: hoe we gedrag van anderen verklaren. We zien wat iemand doet en proberen daaruit af te leiden waarom diegene het doet. Onderzoek naar attributie laat zien dat we soms zelfs bij beperkte of ingeperkte keuzeruimte persoonlijke overtuigingen aan iemand toeschrijven (Jones & Harris, 1967). Een vriend helpt vaak anderen. Je kunt daarin betrokkenheid zien. Je kunt ook denken: die wil zich nodig voelen. Misschien speelt dat mee. Misschien ook niet. Het zichtbare gedrag vertelt je niet automatisch wat er vanbinnen gebeurt. De uitspraak ‘Jij hebt een complex daarmee’ gaat nog een stap verder. Je beschrijft dan geen gebeurtenis meer, maar geeft iemand een etiket en doet alsof je diens motivatie kent.
Heb je een zorg? Benoem dan wat je zelf hebt gehoord: ‘Je vertelde dat je ook buiten afspraken bereikbaar wilt zijn voor cliënten. Hoe wil je daarin je grenzen bewaken?’ Zo maak je je zorg bespreekbaar zonder alvast in te vullen waarom iemand iets doet.
Wanneer je gedachte als een feit voelt
ACT gebruikt hiervoor het begrip cognitieve fusie. Je raakt zo verstrengeld met een gedachte dat je haar behandelt als de werkelijkheid. Bij defusie probeer je ruimte te maken tussen de gedachte en je reactie erop (Association for Contextual Behavioral Science, z.d.).
Ik heb hier een slecht gevoel bij wordt dan al snel dit gaat verkeerd aflopen. Ik herken iets uit mijn eigen leven verandert in ik weet precies wat er bij jou speelt. Een kleine pauze kan helpen: ‘Ik merk dat ik de gedachte heb dat deze persoon ongeschikt is. Wat heb ik daadwerkelijk gezien? Welke informatie mis ik nog?’ Je hoeft je gedachte niet weg te drukken. Je hoeft haar alleen niet meteen als feit uit te spreken.

Als jij degene bent die beoordeeld wordt
Een oordeel over je motieven kan hard aankomen, zeker wanneer iemand geen concreet voorbeeld geeft. Je kunt dan rustig vragen: ‘Wat heb je mij zien doen waardoor je dit denkt?’ Komt er een voorbeeld, dan kun je onderzoeken of er iets in zit. Blijft het bij een etiket, dan hoef je niet eindeloos te verdedigen wie je bent. Het kan verleidelijk zijn om terug te zeggen: ‘Jij zegt dit alleen omdat je zelf issues hebt.’ Maar ook dat is een uitspraak over iemands binnenwereld die je niet zeker kunt weten. Dat jouw keuze iets bij iemand oproept, is mogelijk. Wat precies, kan alleen diegene zelf vertellen.
Drie vragen vóór je reageert
- Wat voel ik? Bijvoorbeeld bezorgdheid, irritatie of wantrouwen.
- Wat weet ik? Welk concreet gedrag heb ik zelf waargenomen?
- Wat vul ik in? Welk motief of welke karaktereigenschap schrijf ik de ander toe?
Je hoeft jezelf niet streng toe te spreken omdat je een oordeel hebt. We hebben allemaal snelle gedachten. De oefening is om er niet blindelings een uitspraak over iemand anders van te maken.
Eerst onderzoeken, dan uitspreken
Ongemak mag er zijn. Kritische vragen ook. Soms blijkt na een gesprek dat je zorg terecht was. Soms ontdek je dat een oude ervaring je reactie kleurde. En soms weet je het nog niet. Je hoeft dat ongemak niet op te lossen voordat je met iemand praat. Maar het helpt om eerlijk te blijven over het verschil tussen wat je voelt, wat je ziet en wat je denkt te weten.
Bronnen
Association for Contextual Behavioral Science. (z.d.). The six core processes of ACT. https://contextualscience.org/six_core_processes_act
Jones, E. E., & Harris, V. A. (1967). The attribution of attitudes. Journal of Experimental Social Psychology, 3(1), 1–24. https://doi.org/10.1016/0022-1031(67)90034-0
Schwarz, N., & Clore, G. L. (1983). Mood, misattribution, and judgments of well-being: Informative and directive functions of affective states. Journal of Personality and Social Psychology, 45(3), 513–523. https://doi.org/10.1037/0022-3514.45.3.513