Als iedereen betrokken is, waarom grijpt dan niemand in?

Als iedereen betrokken is, waarom grijpt dan niemand in?

SOCIALE PSYCHOLOGIE · GROEPSDRUK · ACT

Als iedereen betrokken is, waarom grijpt dan niemand in?


Hoe groepsdruk, autoriteit en gedeelde verantwoordelijkheid beïnvloeden wat we denken, waarnemen en uiteindelijk doen.

Stel je voor dat iemand in ernstige problemen zit. Er zijn meerdere professionals van op de hoogte. Er worden gesprekken gevoerd, signalen doorgegeven, dossiers aangelegd en afspraken gemaakt. Iedereen heeft een taak, iedereen heeft een functie en iedereen werkt binnen een organisatie met verantwoordelijkheden. En toch gebeurt er niet wat nodig is.

Achteraf blijkt dat de ene betrokken partij dacht dat een andere partij aan zet was. Een ander volgde de gebruikelijke procedure. Weer iemand anders vertrouwde erop dat een eerder genomen beslissing voldoende was onderzocht. En ondertussen bleef de situatie voor degene om wie het ging gewoon bestaan. Of werd die zelfs steeds erger.

Het is verleidelijk om dan meteen te zoeken naar degene die iets verkeerd heeft gedaan. Soms is daar ook alle reden toe. Maar de sociale psychologie laat zien dat er nog iets anders kan spelen: mensen beïnvloeden elkaars oordeel en gedrag voortdurend, vaak zonder dat zelf goed te beseffen. Vier bekende psychologische onderzoeken laten zien hoe verrassend groot die invloed kan zijn. Niet alleen op wat we doen, maar ook op wat we denken te zien en op de verantwoordelijkheid die we zelf ervaren.

WAAROM IK DEZE CASUS BESCHRIJF

Een casus waarbij ik zelf betrokken ben

Op 30 oktober 2026 publiceerde Streekomroep Zoetermeer Lansingerland een artikel over mijn verzoek aan de gemeenteraad van Zoetermeer om onderzoek te doen naar de bescherming van kwetsbare inwoners.

Ik ben zelf als mantelzorger betrokken bij de situatie die in dat artikel wordt beschreven. Een psychisch kwetsbare inwoner verloor zijn woning, terwijl verschillende instanties bekend waren met zijn kwetsbaarheid en de gevolgen die woningverlies voor hem kon hebben. Ondanks meerdere signalen en interventiepogingen kwam er geen oplossing die de ontruiming voorkwam. Ook de ondersteuning daarna schoot naar mijn ervaring tekort.

Die betrokkenheid maakt dat ik de situatie van dichtbij ken, maar ook dat ik er niet volledig onafhankelijk naar kijk. Juist daarom wil ik onderscheid maken tussen wat er is gebeurd, mijn interpretatie daarvan en wat psychologisch onderzoek ons kan leren.

Ik gebruik deze casus niet om individuele medewerkers een psychologisch etiket te geven. Daarvoor is meer onderzoek nodig. Wel roept de situatie vragen op over hoe oordelen ontstaan, hoe professionals elkaar beïnvloeden en wat er gebeurt wanneer verantwoordelijkheid over verschillende partijen verdeeld raakt.

En die vragen zijn bepaald niet alleen relevant voor gemeenten of woningcorporaties. Dezelfde mechanismen komen voor op de werkvloer, in de zorg, binnen gezinnen, in vriendengroepen en in relaties.

Waarom een groep ons aan onszelf kan laten twijfelen

In 1951 onderzocht psycholoog Solomon Asch hoe mensen reageren wanneer een groep eensgezind iets beweert wat duidelijk niet klopt. De opdracht was eenvoudig. Deelnemers moesten aangeven welke van drie lijnen even lang was als een voorbeeldlijn. Geen ingewikkelde rekensom of filosofisch vraagstuk. Gewoon kijken en vergelijken. Alleen zat er een addertje onder het gras. De andere aanwezigen waren ingewijd en gaven opzettelijk hetzelfde verkeerde antwoord. De echte deelnemer hoorde dus meerdere mensen met grote zekerheid beweren dat de verkeerde lijn de juiste was. Wat bleek? Veel deelnemers gingen ten minste een keer mee met het onjuiste oordeel van de groep. Niet omdat ze plotseling allemaal slecht konden zien, maar omdat de mening van anderen invloed kreeg op hun eigen antwoord.

Dit noemen we conformisme: het aanpassen van je oordeel of gedrag aan dat van anderen. Soms omdat je erbij wilt horen, soms omdat je denkt dat de anderen waarschijnlijk iets weten wat jij niet weet.

Op zichzelf is dat niet vreemd. We leren voortdurend van andere mensen. Wanneer tien mensen ergens een andere mening over hebben dan jij, is het heel redelijk om je af te vragen of je misschien iets mist. Maar wat als die tien mensen het allemaal mis hebben?

Binnen organisaties kan een vergelijkbaar mechanisme spelen. Wanneer een bepaald beeld van een cliënt, medewerker of klant eenmaal breed wordt gedeeld, kan het lastiger worden om daarvan af te wijken. Stel dat een organisatie iemand beschouwt als onbetrouwbaar. Nieuwe medewerkers lezen dat in een dossier, horen het tijdens een overleg en zien dat hun collega's de persoon op dezelfde manier benaderen. Hoe gemakkelijk is het dan nog om te zeggen: Volgens mij klopt dit beeld niet? Dat betekent niet dat iedere gedeelde overtuiging onjuist is. Het betekent wel dat overeenstemming binnen een groep op zichzelf geen bewijs vormt.

Kunnen anderen zelfs beïnvloeden wat we waarnemen?

Het experiment van Asch ging over de antwoorden die mensen gaven. Maar veranderde hun eigen waarneming ook, of zeiden ze alleen iets anders om niet buiten de groep te vallen? Dat onderscheid is interessant. Want er is een groot verschil tussen denken ik weet dat dit niet klopt, maar ik zeg toch maar hetzelfde als de rest en daadwerkelijk gaan twijfelen aan wat je zelf ziet. Gregory Berns en zijn collega's onderzochten in 2005 met behulp van fMRI hoe sociale invloed samenhangt met hersenactiviteit. Deelnemers moesten driedimensionale figuren beoordelen terwijl zij antwoorden van een groep te zien kregen. Wanneer deelnemers zich aanpasten aan onjuiste groepsantwoorden, zagen de onderzoekers veranderingen in hersengebieden die betrokken zijn bij visuele en ruimtelijke verwerking. Zelfstandig tegen de groep ingaan ging samen met activiteit in gebieden die onder andere betrokken zijn bij emotionele verwerking.

Dat suggereert dat sociale invloed niet beperkt hoeft te blijven tot wat we hardop zeggen. Ook de verwerking van informatie kan erdoor worden beïnvloed. Dat betekent niet dat ieder groepslid letterlijk een andere werkelijkheid ziet zodra collega's het ergens over eens zijn. De studie onderzocht een specifieke taak in een laboratorium. De uitkomsten laten vooral zien waarom het te simpel is om te denken dat ons oordeel altijd onafhankelijk van onze sociale omgeving tot stand komt.

EEN AANVULLEND PSYCHOLOGISCH MECHANISME

Bevestigingsbias: zien wat je al verwachtte

Stel dat je ervan overtuigd bent dat een collega niet gemotiveerd is. Wanneer diegene een keer te laat komt, past dat uitstekend in je bestaande beeld. Maar wanneer dezelfde collega regelmatig langer doorwerkt, valt dat misschien nauwelijks op. Dit is een voorbeeld van confirmation bias, oftewel bevestigingsbias. We hebben de neiging om informatie die bij onze bestaande overtuigingen past gemakkelijker te herkennen, te onthouden of zwaarder te laten meewegen. In de casus uit het media-artikel speelde een discussie over de vraag of een kwetsbare inwoner daadwerkelijk zijn hoofdverblijf in zijn woning had. Zijn teruggetrokken leefwijze en beperkte zichtbaarheid werden daarbij relevant.

De psychologisch interessante vraag is wat er gebeurt wanneer een vermoeden eenmaal het uitgangspunt van een onderzoek wordt. Wordt vervolgens even actief gezocht naar informatie die het vermoeden tegenspreekt? En worden alternatieve verklaringen serieus onderzocht? Bevestigingsbias is een bekend risico waarvoor onderzoekers, beoordelaars en professionals alert moeten blijven.

Wanneer een procedure belangrijker wordt dan de gevolgen

Een ander bekend onderzoek komt van Stanley Milgram. Begin jaren zestig onderzocht hij hoe ver mensen bereid waren te gaan wanneer een gezaghebbende onderzoeker hen opdracht gaf iets te doen wat zij zelf steeds ongemakkelijker vonden. Deelnemers kregen de rol van leraar. Ze moesten een andere persoon bij verkeerde antwoorden steeds zwaardere elektrische schokken toedienen. In werkelijkheid kreeg die persoon geen schokken, maar dat wisten de deelnemers niet.

Ondanks hoorbare protesten en zichtbaar ongemak bleven veel deelnemers doorgaan wanneer de onderzoeker daarop aandrong. In het oorspronkelijke, in 1963 gepubliceerde experiment ging 65 procent door tot het maximale schokniveau. De uitkomst was schokkend, maar niet omdat Milgram had ontdekt dat 65 procent van de mensen graag anderen pijn doet. Het onderzoek liet zien hoe sterk de invloed van autoriteit en de experimentele situatie op gedrag kan zijn. De deelnemers bevonden zich binnen een systeem waarin iemand anders de leiding had, de instructies gaf en het experiment verantwoordelijk leek te begeleiden.

We moeten voorzichtig zijn met het rechtstreeks vertalen van dit experiment naar hedendaagse organisaties. Een medewerker die een wettelijke procedure uitvoert, bevindt zich niet in dezelfde situatie als een deelnemer aan Milgrams experiment. Toch roept het een relevante vraag op: wanneer gaan mensen ervan uit dat iets verantwoord is omdat een bevoegde ander het heeft opgedragen of goedgekeurd?

Denk aan een medewerker die zegt: Ik begrijp dat dit voor u grote gevolgen heeft, maar dit zijn nu eenmaal de regels. Soms zijn die regels juridisch bindend. Soms bieden ze uitzonderingsmogelijkheden. Soms is aanvullende beoordeling nodig. En soms wordt een gebruikelijke werkwijze aangezien voor iets waar niemand van kan of mag afwijken.

Het probleem ontstaat wanneer de vraag volg ik de juiste procedure? de vraag wat betekent mijn handelen voor deze persoon? volledig naar de achtergrond verdringt.

Een besluit kan procedureel correct zijn, terwijl er nog steeds reden bestaat om de gevolgen en de bredere verantwoordelijkheid kritisch te onderzoeken.

Hoe meer mensen betrokken zijn, hoe minder iemand zich verantwoordelijk kan voelen

Misschien wel het meest toepasselijke onderzoek voor de casus is dat van John Darley en Bibb Latané naar het omstandereffect. In een bekend experiment dachten deelnemers dat ze via een intercom met andere studenten spraken. Tijdens het gesprek leek een van de studenten een epileptische aanval te krijgen. In werkelijkheid was de noodsituatie in scène gezet. De onderzoekers varieerden hoeveel andere mensen de deelnemers dachten dat er aanwezig waren. Wanneer iemand dacht de enige getuige te zijn, werd aanzienlijk vaker en sneller hulp gezocht dan wanneer iemand dacht dat meerdere anderen de noodsituatie ook konden horen.

Dit verschijnsel noemen we het omstandereffect, of bystander effect. Een belangrijke verklaring daarvoor is diffusie van verantwoordelijkheid: hoe meer mensen een situatie kunnen oppakken, hoe minder sterk ieder individu zich persoonlijk verantwoordelijk kan voelen om dat ook te doen. Dat klinkt misschien tegenstrijdig. Je zou verwachten dat een probleem sneller wordt opgelost wanneer er meer mensen bij betrokken zijn. Meer ogen, meer kennis, meer mogelijkheden om te handelen. Maar wanneer niet duidelijk is wie de regie heeft, kan juist het tegenovergestelde gebeuren.

In een organisatie overstijgt dit het klassieke omstandereffect. Er spelen ook formele taakverdelingen, informatieoverdracht, bevoegdheden en bestuurlijke verantwoordelijkheden mee. De vergelijking met het onderzoek is daarom geen sluitende verklaring voor organisatorisch falen. Wel maakt het inzichtelijk waarom het onvoldoende is om alleen te constateren dat er veel partijen bij een situatie betrokken waren.

De belangrijkere vraag is wie zich verantwoordelijk voelde voor het geheel. Wie controleerde of hulp daadwerkelijk tot stand kwam? Wie kon ingrijpen wanneer een andere partij niet handelde? En wie bleef volgen hoe het met de betrokkene ging?

In de casus waarover de streekomroep schreef, waren verschillende organisaties betrokken bij de inwoner, zijn woonsituatie en zijn kwetsbaarheid. Mijn kritiek richt zich juist op het ontbreken van voldoende samenhang, tijdige interventie en regie over het geheel. Ik kan niet vaststellen of diffusie van verantwoordelijkheid bij individuele medewerkers daadwerkelijk een rol speelde. Dat zou onderzocht moeten worden. Maar de casus laat zien waarom het benoemen van verantwoordelijkheden op papier iets anders is dan zorgen dat ze in de praktijk worden genomen.

✦

Waarom afwijkend gedrag zo gemakkelijk verkeerd wordt uitgelegd

Er is nog een psychologisch mechanisme dat bij deze casus aansluit: de fundamentele attributiefout. Dit betekent dat we geneigd kunnen zijn het gedrag van andere mensen vooral te verklaren vanuit hun persoonlijkheid of bedoelingen, terwijl we onvoldoende rekening houden met hun omstandigheden.

Iemand reageert niet op berichten? Dan zal diegene wel ongeïnteresseerd zijn. Iemand komt nooit naar bijeenkomsten? Waarschijnlijk heeft diegene geen behoefte aan contact. Iemand laat zich nauwelijks zien? Misschien is die persoon er gewoon niet. Dat zijn mogelijke verklaringen, maar zeker niet de enige.

Iemand kan ook overbelast zijn, bang, lichamelijk beperkt, prikkelgevoelig, wantrouwend geworden door eerdere ervaringen of simpelweg behoefte hebben aan afzondering. Voor mensen die psychisch kwetsbaar zijn, kan teruggetrokken leven een manier zijn om het dagelijks bestaan hanteerbaar te houden. Wat een buitenstaander interpreteert als vermijding, onwil of desinteresse, kan voor de betrokkene een noodzakelijke manier zijn om met spanning om te gaan.

Dat betekent niet dat iedere verklaring vanuit psychische kwetsbaarheid automatisch juist is. Ook die moet zorgvuldig worden onderzocht. Maar wanneer we gedrag beoordelen zonder de context te begrijpen, lopen we het risico om een onjuiste conclusie te trekken.

DENKEN, WAARNEMEN EN HANDELEN

Vier onderzoeken, één belangrijke les

Asch – conformisme: we kunnen ons oordeel aanpassen aan dat van een groep, zelfs wanneer die groep het bij het verkeerde eind heeft.

Berns – sociale invloed op perceptie: groepsdruk kan samenhangen met veranderingen in de manier waarop onze hersenen informatie verwerken.

Milgram – gehoorzaamheid aan autoriteit: gezag en situationele druk kunnen ertoe leiden dat mensen doorgaan met gedrag waarover ze zelf twijfels hebben.

Latané en Darley – het omstandereffect: de aanwezigheid van anderen kan onder bepaalde omstandigheden de kans op persoonlijk ingrijpen verkleinen.

De rode draad is dat ons handelen niet uitsluitend wordt bepaald door onze persoonlijke overtuigingen. Ook de sociale situatie waarin we ons bevinden heeft invloed.

Maar als de situatie ons beïnvloedt, zijn we dan nog verantwoordelijk?

Hier moeten we een belangrijk onderscheid maken. Psychologisch begrijpen waarom iemand bepaald gedrag vertoont, is niet hetzelfde als dat gedrag goedkeuren. Wanneer groepsdruk invloed heeft op iemands beslissing, verdwijnt daarmee niet automatisch zijn professionele verantwoordelijkheid. Wanneer een medewerker een procedure volgt, betekent dat niet dat de gevolgen van die procedure buiten beschouwing mogen blijven. En wanneer meerdere organisaties betrokken zijn, betekent dat niet dat niemand verantwoordelijk hoeft te zijn voor de samenwerking.

Sterker nog: juist omdat we weten dat deze mechanismen bestaan, kunnen we proberen er rekening mee te houden. Door ruimte te maken voor tegenspraak. Door actief naar alternatieve verklaringen te zoeken. Door duidelijk af te spreken wie waarvoor verantwoordelijk is. En door regelmatig te controleren of de gekozen aanpak nog aansluit bij het doel waarvoor die ooit bedoeld was. Dat vraagt niet alleen om goede bedoelingen, maar om kritisch denken en de bereidheid om een eerder gevormd oordeel te herzien.

Wat heeft dit met ACT te maken?

Binnen Acceptance and Commitment Therapy, kortweg ACT, kijken we onder andere naar de manier waarop gedachten ons gedrag beïnvloeden. Ons hoofd maakt voortdurend interpretaties. Het probeert situaties te begrijpen, voorspelt wat er gaat gebeuren en gebruikt eerdere ervaringen om snel conclusies te trekken. Dat is nuttig. Zonder dat vermogen zouden we bij iedere situatie opnieuw vanaf nul moeten beginnen. Maar ons hoofd vertelt ons niet uitsluitend objectieve feiten. Het produceert ook aannames, verwachtingen, oordelen en verhalen over onszelf en anderen. Wanneer we volledig opgaan in die verhalen, spreken we binnen ACT van cognitieve fusie. Een gedachte voelt dan niet langer als een mogelijke interpretatie, maar als de werkelijkheid zelf.

Bijvoorbeeld: Deze persoon wil gewoon niet meewerken.
Of: Dit is niet mijn verantwoordelijkheid.
Of: Als iedereen het erover eens is, zal het wel kloppen.

Die gedachten kunnen waar zijn, maar ze kunnen ook onvolledig of onjuist blijken.

Met cognitieve defusie leren we om gedachten als gedachten te herkennen. Niet om ze onmiddellijk te vervangen door positievere gedachten, maar om wat afstand te nemen en bewuster te kunnen kiezen. Dat kan ook in een professionele omgeving. In plaats van automatisch te handelen vanuit deze persoon werkt niet mee, kun je onderzoeken: Ik merk dat ik deze persoon als niet-meewerkend beoordeel. Waarop baseer ik dat eigenlijk?

Zo ontstaat ruimte om opnieuw te kijken.

PROBEER HET ZELF · ACT IN DE PRAKTIJK

Van automatisch oordelen naar bewust handelen

Denk eens aan iemand over wie je een uitgesproken oordeel hebt. Dat kan een collega zijn, een familielid, een buur of iemand met wie je regelmatig van mening verschilt. Misschien denk je dat die persoon egoïstisch, onbetrouwbaar, lastig of juist bijzonder competent is.

Neem vervolgens vier stappen.

1. Soften – Verzacht je automatische reactie

Merk op welk oordeel je hebt, zonder er direct naar te handelen. Je hoeft het niet weg te drukken en ook niet meteen te veranderen.

2. Accept – Erken je beïnvloedbaarheid

Misschien heb je een terecht oordeel. Misschien spelen eerdere ervaringen, groepsdruk of informatie van anderen mee. Erkennen dat je beïnvloedbaar bent, maakt je niet minder zelfstandig.

3. Orient – Onderzoek wat belangrijk is

Wil je eerlijk zijn? Zorgvuldig? Rechtvaardig? Compassievol? Welke waarde wil je leidend laten zijn, ook wanneer je oordeel al klaarstaat?

4. Realign – Kies bewust je volgende stap

Misschien stel je een extra vraag. Controleer je een aanname. Vraag je om een tweede perspectief. Of spreek je je uit wanneer iedereen iets vanzelfsprekend lijkt te vinden.

Het doel is niet om nooit meer een onjuist oordeel te hebben. Dat zou een nogal onrealistische opdracht zijn voor een menselijk brein. Het doel is om je gedrag niet volledig te laten bepalen door je eerste interpretatie.

Compassie vraagt soms juist om tegenspraak

We associëren compassie vaak met vriendelijk zijn, begrip tonen en rekening houden met de gevoelens van anderen. Maar compassie betekent niet automatisch dat je iedereen gelijk geeft, conflicten vermijdt of moeilijke vragen achterwege laat. Soms vraagt compassie juist om een ongemakkelijke vraag. Klopt dit beeld eigenlijk wel? Is deze beslissing voldoende onderbouwd? Hebben we de omstandigheden van deze persoon werkelijk meegewogen? En wie neemt verantwoordelijkheid wanneer onze gebruikelijke aanpak niet blijkt te werken?

Dat kan binnen een organisatie ongemakkelijk zijn. Zeker wanneer je daarmee een eerder genomen besluit, een collega of een leidinggevende ter discussie stelt. Maar waarden als integriteit, zorgvuldigheid en menselijkheid hebben weinig betekenis wanneer we ze alleen volgen zolang iedereen het met ons eens is.

Als iedereen kijkt, wie ziet dan de mens?

De vier onderzoeken laten zien hoe sterk de sociale omgeving ons denken, waarnemen en handelen kan beïnvloeden. We passen ons aan groepen aan. We kunnen bestaande overtuigingen voor feiten aanzien. We laten ons beïnvloeden door autoriteit. En wanneer anderen ook betrokken zijn, kan ons eigen verantwoordelijkheidsgevoel afnemen. Dat maakt ons niet automatisch onverschillig of slecht. Het maakt ons menselijk.

Maar menselijke beïnvloedbaarheid is geen reden om verantwoordelijkheid maar los te laten. Het is juist een reden om systemen, werkwijzen en onze eigen oordelen kritisch te blijven onderzoeken.

De casus waarbij ik als mantelzorger betrokken ben, laat voor mij zien hoe belangrijk dat is. Niet alleen bij het beoordelen van de oorspronkelijke situatie, maar ook bij het organiseren van verantwoordelijkheid wanneer meerdere partijen betrokken zijn. Want uiteindelijk heeft iemand die in ernstige problemen verkeert weinig aan de constatering dat iedere organisatie afzonderlijk haar eigen taak heeft uitgevoerd, wanneer het noodzakelijke geheel niet tot stand is gekomen.

De sociale psychologie geeft geen definitief antwoord op wat er in die specifieke casus is misgegaan. Daarvoor is zorgvuldig onderzoek nodig. Maar het helpt wel om betere vragen te stellen.

Wanneer iedereen naar dezelfde situatie kijkt, wie durft dan nog iets anders te zien? En wanneer iedereen betrokken is, wie neemt dan verantwoordelijkheid om daadwerkelijk te handelen?

Misschien begint bewust handelen precies daar: bij de bereidheid om je eigen oordeel te onderzoeken, de invloed van anderen te herkennen en vervolgens te kiezen voor wat werkelijk belangrijk is.

Bronnen en verder lezen

Asch, S. E. (1951). Effects of group pressure upon the modification and distortion of judgments. In H. Guetzkow (Ed.), Groups, leadership and men (pp. 177–190). Carnegie Press.

Berns, G. S., et al. (2005). Neurobiological correlates of social conformity and independence during mental rotation. Biological Psychiatry, 58(3), 245–253. Bekijk onderzoek .

Milgram, S. (1963). Behavioral study of obedience. Journal of Abnormal and Social Psychology, 67(4), 371–378. Bekijk onderzoek .

Darley, J. M., & Latané, B. (1968). Bystander intervention in emergencies: Diffusion of responsibility. Journal of Personality and Social Psychology, 8(4), 377–383. Bekijk onderzoek .

Harris, R. (2019). ACT made simple: An easy-to-read primer on acceptance and commitment therapy (2nd ed.). New Harbinger Publications.

Streekomroep Zoetermeer Lansingerland (30 oktober 2026). Mantelzorger vraagt raad om onderzoek naar bescherming kwetsbare inwoners. Lees het artikel .

Terug naar blog

Reactie plaatsen

Let op: opmerkingen moeten worden goedgekeurd voordat ze worden gepubliceerd.