Als geldzorgen groter worden door er niet naar te kijken
ACT · Geldzorgen · Vermijding
Als geldzorgen groter worden door er niet naar te kijken
Geldzorgen kunnen zoveel spanning oproepen dat je liever even niet kijkt. Waarom die opluchting je juist kan laten vastlopen, en hoe je weer een eerste stap kunt zetten.
Prinsjesdag gaat ieder jaar over miljarden, belastingtarieven, koopkrachtplaatjes en economische verwachtingen. Maar achter die cijfers zit uiteindelijk iets heel praktisch: wat komt er binnen, wat gaat eruit en lukt het nog om alles te betalen?
Op Prinsjesdag 2026 presenteerde het kabinet de plannen voor 2027. Volgens de nieuwste raming daalt de koopkracht van een doorsnee huishouden volgend jaar met 0,1 procent. Zo’n koopkrachtcijfer zegt echter weinig over één individueel huishouden. Of jij persoonlijk meer of minder overhoudt, hangt ook af van bijvoorbeeld je woonlasten, gezinssamenstelling, energieverbruik, inkomen en andere veranderingen in je leven. Toch is de boodschap achter de cijfers duidelijk genoeg: voor veel huishoudens blijft financiële ruimte beperkt. En financiële kwetsbaarheid begint lang niet altijd op het moment dat iemand officieel schulden heeft.
Schulden zijn geen klein probleem
Uit de meest recente CBS-cijfers blijkt dat op 1 januari 2025 8,6 procent van de Nederlandse huishoudens geregistreerde problematische schulden had. Het CBS laat daarnaast zien dat huishoudens met een lager inkomen kwetsbaarder zijn en dat ingrijpende levensgebeurtenissen het risico op problematische schulden kunnen vergroten.
Dat schulden niet alleen een kwestie zijn van ‘beter budgetteren’ wordt inmiddels ook steeds duidelijker meegenomen in het beleid. Gemeenten krijgen extra middelen om beginnende betalingsproblemen eerder te signaleren. Jaarlijks worden ongeveer één miljoen signalen van betalingsachterstanden door verhuurders, energiebedrijven, zorgverzekeraars en drinkwaterbedrijven aan gemeenten doorgegeven. Het doel is juist om mensen te bereiken voordat een betalingsachterstand uitgroeit tot een groter schuldenprobleem.
Maar daar zit meteen een ingewikkeld punt. Hulp kan beschikbaar zijn, terwijl iemand psychologisch gezien juist steeds minder in staat voelt om er gebruik van te maken.
Wanneer een financieel probleem ook een psychologisch probleem wordt
Een rekening is op papier vrij eenvoudig. Er staat een bedrag op, er is een betaaltermijn en er moet iets gebeuren. Maar zodra geld gekoppeld raakt aan angst, schaamte of machteloosheid, is het niet meer alleen een rekensom.
Misschien weet je dat er te weinig geld op je rekening staat en stel je daarom het openen van je bankapp uit. Misschien ligt er al een week een brief van een incassobureau op tafel. Je weet rationeel dat de inhoud niet verandert doordat je de envelop dicht laat, maar alleen al het idee om hem te openen geeft spanning. Dus doe je het morgen. En morgen misschien weer.
Van buitenaf kan dat eruitzien als onverstandig of zelfs onverschillig gedrag. Psychologisch is het vaak veel logischer dan het lijkt. Vermijding is namelijk meestal geen poging om het probleem op te lossen. Het is een poging om het gevoel dat bij het probleem hoort even niet te hoeven voelen.
Waarom vermijden zo verleidelijk werkt
Binnen de leertheorie wordt een belangrijk deel van dit patroon verklaard door negatieve bekrachtiging. Je ziet bijvoorbeeld een aanmaning en voelt spanning. Je besluit hem nog niet te openen. Vrijwel onmiddellijk neemt die spanning iets af. Je brein registreert vervolgens niet: hiermee heb ik mijn financiële probleem groter gemaakt. Het registreert vooral: niet kijken gaf verlichting. Daardoor wordt de kans groter dat je de volgende keer opnieuw wegkijkt. Binnen Acceptance and Commitment Therapy (ACT) wordt dit vaak beschreven als 'experiëntiële vermijding': pogingen om ongewenste gedachten, gevoelens, herinneringen of lichamelijke sensaties niet te hoeven ervaren.
Daar ontstaat een lus: spanning → vermijden → tijdelijke opluchting → probleem blijft bestaan of groeit → meer spanning → opnieuw vermijden.
En financieel kan dat vrij hard gaan. Een gemiste betaling wordt een herinnering. Een herinnering wordt een aanmaning. Er komen kosten bij. Een telefoontje dat aanvankelijk alleen ongemakkelijk voelde, wordt na zes weken steeds moeilijker. De vermijding werkt dus uitstekend voor het probleem waar je brein op dat moment mee bezig is: spanning verminderen. Maar het is niet goed voor het probleem dat daadwerkelijk opgelost moet worden.
Geldzorgen eten mentale ruimte
Langdurige financiële onzekerheid vraagt voortdurend aandacht. Je hoofd probeert te onthouden welke rekening nog moet worden betaald, wanneer het salaris binnenkomt, hoeveel boodschappen nog mogelijk zijn en wat er gebeurt als die onverwachte afschrijving toch deze week komt. Daardoor blijft minder mentale ruimte over voor plannen, vergelijken en beslissen. Onderzoek naar schaarste laat zien dat zorgen aandacht kunnen opslokken en het cognitieve functioneren tijdelijk kunnen belasten. Bij geldzorgen zie je daarom vaak een combinatie van hyperfocus op het urgente, besluitmoeheid, minder ruimte voor toekomstplanning, schaamte en vermijding. Daar kan vervolgens zelfkritiek bovenop komen: ik had dit eerder moeten regelen, andere mensen kunnen blijkbaar wel gewoon met geld omgaan of hoe moet ik uitleggen dat ik deze brief al drie weken niet heb geopend? Dan vermijd je uiteindelijk niet alleen meer de rekening. Je vermijdt ook het oordeel dat je over jezelf verwacht.

Wat doet ACT daar dan mee?
ACT probeert niet eerst alle spanning weg te nemen. Dat zou juist opnieuw de regel kunnen creëren: ik kan pas handelen wanneer ik me rustig genoeg voel. Maar misschien voel je je helemaal niet rustig zodra je je schulden onder ogen ziet.
Acceptatie betekent binnen ACT dus niet dat je accepteert dat je schulden hebt en vervolgens niets doet. Het betekent ook niet dat je jezelf vertelt dat alles wel meevalt. Het betekent dat angst, schaamte of onzekerheid niet eerst hoeven te verdwijnen voordat je kunt handelen. Je hoeft vandaag niet je volledige financiële situatie op te lossen. Misschien is de eerste stap alleen je bankapp openen. Of drie enveloppen op datum leggen. Of één openstaand bedrag opschrijven. Of het telefoonnummer van een schuldeiser opzoeken. Of iemand vragen tien minuten naast je te komen zitten terwijl je je post opent.
Klein klinkt misschien weinig ambitieus, en het roept misschien wat lacherigheid op omdat het zo gek klinkt, maar bij vermijding is klein vaak precies groot genoeg.
Niet alles is psychologie
Niet iedere geldzorg ontstaat door gedrag of psychologische patronen. Soms is de situatie heel simpel: het inkomen is te laag voor de noodzakelijke uitgaven. Daar kun je niet tegenaan mediteren, accepteren of defuseren (loskomen van beperkende gedachten). Psychologische ondersteuning moet daarom nooit een vervanging worden voor praktische financiële hulp. De financiële werkelijkheid moet niet worden ‘weggecoacht’. Psychologische ruimte kan wel helpen om weer naar die werkelijkheid te kijken en gericht hulp te zoeken. Soms heb je vooral een begroting nodig. Soms een betalingsregeling. Soms budgetcoaching. Soms gemeentelijke schuldhulpverlening. En soms heb je naast die praktische hulp ook ondersteuning nodig bij de spanning en vermijding waardoor je überhaupt nauwelijks meer naar je administratie durft te kijken.
Je hoeft niet eerst volledig vast te lopen
Veel mensen denken bij financiële hulp meteen aan beschermingsbewind of een officieel schuldentraject. Maar er bestaan ook lichtere en vrijwillige vormen van ondersteuning. Budgetcoaching kan bijvoorbeeld helpen om inkomsten en uitgaven inzichtelijk te maken, een systeem voor administratie te ontwikkelen, financiële doelen haalbaar te maken en patronen rondom geld te herkennen, terwijl je zelf verantwoordelijk blijft voor je geldzaken. Wanneer er meerdere schuldeisers zijn, incasso- of deurwaarderskosten oplopen of noodzakelijke vaste lasten niet meer betaald kunnen worden, is het belangrijk niet te lang alleen te blijven aanmodderen. Gemeenten hebben een rol in schuldhulpverlening en er bestaan verschillende routes, van advies en ondersteuning tot schuldregelingen. De eerste stap hoeft dus niet te zijn: ik moet mijn complete financiële leven oplossen. De eerste stap kan zijn: ik ga uitzoeken wat er werkelijk speelt.

Gratis e-book: Vermijding & geldzorgen
Merk je dat je financiële zorgen hebt en herken je tegelijk het uitstellen, wegkijken, piekeren of vastlopen? Dan hebben we bij Praktijk SAOR een gratis e-book gemaakt waarin juist die twee kanten bij elkaar worden gebracht.
Vermijding & geldzorgen gaat zowel over de psychologische kant van vermijding als over de praktische financiële stappen die je kunt zetten. De gids bevat uitleg over de vermijdingslus, schaamte, experiëntiële vermijding binnen ACT, kleine oefeningen en concrete manieren om opnieuw overzicht te creëren. Daarnaast vind je er praktische informatie over financiële hulp, budgetcoaching, Nibud-tools en de verschillende routes die mogelijk zijn wanneer zelf oplossen niet meer voldoende is.
Het e-book is met zorg samengesteld door Praktijk SAOR, met een bijdrage van Budgetcoach Eurobuddy.
Je bestelt het e-book gratis via de webshop. Vul bij het afronden je e-mailadres in om toegang tot de download te ontvangen. Geen wondermiddel en ook geen opdracht om vandaag meteen je hele administratie uit te pluizen. Wel een plek om te beginnen. Want bij vermijding is de belangrijkste stap soms niet dat het probleem vandaag wordt opgelost, maar dat je stopt met proberen het probleem niet te zien.
Bronnen & verder lezen
Bronnen: Rijksoverheid, Prinsjesdag 2026 en koopkrachtmaatregelen; CBS, Schuldenproblematiek in beeld 2025 en recente cijfers over instroom in problematische schulden; Rijksoverheid, structurele middelen voor vroegsignalering van schulden; Mani et al. (2013); Shah, Mullainathan & Shafir (2012); Hayes, Strosahl & Wilson, Acceptance and Commitment Therapy.