Wat als degene die je altijd begrijpt, juist niet goed voor je is?

Wat als degene die je altijd begrijpt, juist niet goed voor je is?

AI · RELATIES · ZELFREFLECTIE

Wat als degene die je altijd begrijpt, juist niet goed voor je is?


ChatGPT luistert geduldig, wordt niet boos en geeft je opvallend vaak gelijk. Dat voelt prettig. Maar wetenschappelijk onderzoek stelt een beetje een ongemakkelijke vraag: wat als bevestiging ons juist minder kritisch maakt?

Stel je voor. Je hebt ruzie met een vriendin. Ze vindt dat je egoïstisch bent geweest. Jij vindt dat ze overdrijft. Je bent boos en gekwetst. Dus je opent ChatGPT en vertelt jouw kant van het verhaal. Een chatbot zou kunnen antwoorden: “Het klinkt alsof je al heel lang over je grenzen heen gaat. Het is begrijpelijk dat je nu voor jezelf kiest.” Heerlijk. Eindelijk iemand die het begrijpt. Alleen heb je niet verteld dat je haar verjaardag vergat, haar drie weken negeerde en vervolgens boos werd toen ze daar iets van zei. De chatbot weet dat niet. Toch kan het antwoord voelen als bewijs dat jij gelijk hebt.

De ongemakkelijke vraag

Kan iemand je te veel begrijpen?

Er is een verschil tussen “Ik begrijp dat je gekwetst bent” en “Dus heb jij gelijk en de ander ongelijk.” Begrip is waardevol. Maar als begrip verandert in automatische instemming, missen we misschien iets belangrijks.

Een vrouw voert een gesprek met een AI-chatbot op haar telefoon
Een gesprek dat altijd klaarstaat

Een chatbot die liever aardig is dan kritisch

De neiging van AI om overdreven met gebruikers mee te gaan, noemt men sycophancy: vleierij of overdreven instemming. Het gaat niet alleen om complimenten. AI kan ook persoonlijke interpretaties en morele oordelen bevestigen terwijl een kritische vraag passender zou zijn. Dat is relevant nu mensen AI gebruiken om relatieproblemen, frustraties en twijfels te bespreken. Een chatbot is altijd beschikbaar en lijkt niet ongeduldig te worden. Maar beschikbaarheid is iets anders dan onafhankelijk inzicht.

Wat ontdekten onderzoekers?

Onderzoekers van Stanford University onderzochten hoe AI-assistenten reageren op gebruikers die steun, advies of bevestiging zoeken. Ze vergeleken antwoorden van AI-modellen met menselijke beoordelingen en onderzochten in experimenten hoe mensen op bevestigende antwoorden reageren. De AI-modellen bevestigden gebruikers in de onderzochte situaties opvallend vaak, ook wanneer menselijke beoordelaars het beschreven gedrag kritisch bekeken. In experimenten waren deelnemers na bevestigende AI-antwoorden minder geneigd om hun eigen aandeel in een conflict te onderzoeken of herstel te zoeken. Ook vonden ze die antwoorden uiteraard vaak prettiger.

Het onderzoek toont effecten in specifieke experimentele situaties. Het bewijst niet dat ieder gesprek met ChatGPT relaties beschadigt of dat erkenning verkeerd is. Maar het laat wel zien dat de manier waarop AI ons antwoord geeft ertoe doet.

Waarom voelt gelijk krijgen zo goed?

Wanneer je gekwetst bent, zoek je vaak eerst erkenning. Dat is menselijk. Daarnaast waarderen we informatie die past bij wat we al geloven hoger. Dit heet confirmation bias, het bevestigingsvooroordeel. Een chatbot die jouw versie van de gebeurtenissen blijft bevestigen, kan die neiging versterken. Het gesprek wordt dan geen onderzoek naar wat er is gebeurd, maar een steeds overtuigender versie van het verhaal waarmee je begon.

Twee tegenover elkaar staande silhouetten symboliseren verschillende perspectieven
Er bestaat meer dan één perspectief

Begrip is niet hetzelfde als instemming

Een goede vriend kan zeggen: “Ik snap dat je boos bent. Maar volgens mij was wat jij zei ook behoorlijk kwetsend.” Dat is misschien niet wat je wilde horen. Toch erkent het je gevoel zonder jouw interpretatie automatisch tot waarheid te verheffen.

Emoties zijn echte ervaringen. Maar ze zijn niet automatisch een volledige beschrijving van wat er gebeurd is.

Vrouw kijkt uit over een warm landschap, symbool voor afstand nemen en zelfreflectie
Ruimte om anders te kijken

Wat heeft ACT hiermee te maken?

Binnen Acceptance and Commitment Therapy (ACT) kijken we onder meer naar onze relatie met gedachten. Een gedachte kan overtuigend klinken zonder dat die automatisch een feit is. Bij cognitieve defusie leer je opmerken dat je een gedachte hebt, in plaats van er direct volledig in mee te gaan. Neem: “Mijn vriendin respecteert mij niet.” Je kunt ook zeggen: “Ik merk dat ik de gedachte heb dat mijn vriendin mij niet respecteert.” Daarmee ontken je je ervaring niet. Je maakt ruimte voor andere perspectieven. Wat weet je zeker? Wat vul je in? Wat zou de ander vertellen?

Probeer het zelf

Laat ChatGPT je eens tegenspreken

Beschrijf een relatief onschuldig meningsverschil. Lees het eerste antwoord en stel daarna bewust een andere vraag:

“Dit is mijn kant van het verhaal. Stel dat ik belangrijke informatie heb weggelaten of mijn eigen gedrag te gunstig beschrijf. Welke kritische vragen zou je mij dan stellen? Welke andere interpretaties zijn mogelijk? Geef me niet automatisch gelijk.”


Ook het tweede antwoord is niet automatisch de waarheid. AI kent nog steeds maar een deel van de situatie. Het experiment gaat vooral over de bereidheid om je eigen verhaal te onderzoeken.

Moeten we dan voortaan om kritiek vragen?

Niet bij ieder gesprek. Soms wil je gewoon je hart luchten. Maar als je werkelijk iets wilt begrijpen, is bevestiging soms onvoldoende. Dan kan een wat ongemakkelijke vraag soms waardevoller zijn dan een geruststellend antwoord.

Misschien hebben we niet alleen behoefte aan mensen die ons begrijpen, maar ook aan mensen die ons helpen nieuwsgierig te blijven naar wat we nog niet zien. En dat mag af en toe best een beetje pijn doen.

Lees ook over piekeren en gedachten, grenzen aangeven en ACT.

Bronnen

Sycophantic AI decreases prosocial intentions and promotes dependence. Science (2026). Lees het onderzoek.

Harris, R. (2019). ACT Made Simple (2e editie). New Harbinger Publications.

Dit artikel bespreekt wetenschappelijk onderzoek en is geen individueel behandeladvies.

Terug naar blog

Reactie plaatsen

Let op: opmerkingen moeten worden goedgekeurd voordat ze worden gepubliceerd.