De 5 fases van rouw: rouw is geen trap

De 5 fases van rouw: rouw is geen trap

ROUW · VERLIES · ACT

De 5 fases van rouw: waarom rouw geen trap is die je afloopt


Je kunt weten dat iets voorbij is en het toch opnieuw missen. Dat betekent niet dat je terug bij af bent.

Gisteren ging het best goed. Je werkte, deed boodschappen en moest zelfs ergens hard om lachen. Vandaag hoor je een liedje, zie je een foto of wil je iemand iets vertellen. En ineens is het gemis weer overal. Misschien denk je: ik was toch al verder?

Wie zoekt naar rouwverwerking, komt bijna vanzelf de vijf fases van rouw tegen: ontkenning, woede, onderhandelen, depressie en aanvaarding. Het klinkt overzichtelijk. Vijf stappen, een eindpunt. Maar zodra je jouw ervaring langs die meetlat legt, kunnen er vragen ontstaan. In welke fase zit ik? Waarom ben ik nog zo verdrietig? Doe ik iets verkeerd? Rouw laat zich niet in zo’n schema dwingen. In deze blog lees je wat het fasemodel wel en niet vertelt, hoe ACT naar verlies kijkt en waarom je ook kunt rouwen om iets anders dan een overlijden.

Waar komen de vijf fases van rouw vandaan?

Psychiater Elisabeth Kübler-Ross beschreef het model in 1969 in On Death and Dying, vanuit gesprekken met mensen die hun eigen sterven onder ogen moesten zien. Later werd het breed op nabestaanden toegepast. De vijf termen beschrijven mogelijke reacties; ze vormen geen verplichte volgorde. Reacties kunnen overlappen, terugkomen of ontbreken.

De vijf bekende reacties

Ontkenning, woede, onderhandelen, depressie en aanvaarding

Ontkenning: het verlies dringt nog niet volledig door. Je weet wat er is gebeurd, maar het voelt onwerkelijk.

Woede: boosheid op de situatie, anderen, jezelf of degene die je mist.

Onderhandelen: zoeken naar een uitweg, bijvoorbeeld in gedachten over wat je anders had kunnen doen.

Depressie: in het model een benaming voor diepe somberheid. Dat woord is hier op zichzelf geen diagnose van een depressieve stoornis.

Aanvaarding: erkennen dat de werkelijkheid veranderd is. Dat hoeft geen instemming, opluchting of einde aan verdriet te betekenen.

Misschien herken je er drie op één dag of herken je vooral iets wat er niet tussen staat. Het lijstje hoeft jouw ervaring niet volledig te beschrijven om een paar bruikbare woorden te bieden.

Wanneer een model een meetlat wordt

Een model kan geruststellen: er zijn woorden voor wat je meemaakt. Maar het kan ook een nieuwe opdracht worden. Dan moet je niet alleen omgaan met het verlies, maar ook nog netjes vooruitgaan. Ik ben alweer boos, dus ik zit kennelijk nog aan het begin. Of: ik heb het geaccepteerd, dus waarom huil ik nog? In die redenering wordt verdriet bewijs dat je onvoldoende hebt verwerkt. Terwijl je een verlies kunt erkennen en er tegelijkertijd intens naar kunt verlangen dat het anders was. Ook de omgekeerde conclusie klopt niet: een fijne middag bewijst niet dat het verlies weinig betekende. Je hoeft je verbondenheid met iemand niet te bewijzen door voortdurend verdriet te hebben.

Rouwen is ook heen en weer bewegen

Golven rollen over een strand als beeld voor de wisselende intensiteit van rouw.

Naast fases bestaan er andere manieren om rouw te begrijpen. William Worden beschrijft rouwtaken: de werkelijkheid van het verlies erkennen, de pijn doorleven, je aanpassen aan het veranderde leven en een blijvende verbinding vinden met de overledene terwijl het leven verdergaat. Ook zulke taken zijn geen afvinklijst met deadlines. Het duale procesmodel van onderzoekers Margaret Stroebe en Henk Schut legt nadruk op de afwisseling tussen aandacht voor het verlies en aandacht voor het veranderde dagelijkse leven. Soms huil je, haal je herinneringen op of zoek je nabijheid. Op andere momenten regel je praktische zaken, werk je of doe je iets dat afleiding geeft. Dat heen en weer bewegen biedt een ander beeld dan een trap. Je hoeft niet onafgebroken met je verdriet bezig te zijn. Even een film kijken of over iets alledaags praten kan een welkome adempauze zijn. Afleiding is dus niet automatisch ongezond vermijden.

Rouw beweegt vaak niet vooruit in een rechte lijn. Het beweegt tussen missen, aanpassen, herinneren en opnieuw deelnemen aan het leven.

Hoe ACT naar rouw kijkt

Een vrouw loopt met een rugzak tussen andere mensen over een druk zebrapad in Amsterdam.

ACT staat voor Acceptance and Commitment Therapy. De benadering richt zich op psychologische flexibiliteit: kunnen omgaan met wat je vanbinnen ervaart en handelen naar wat je belangrijk vindt. Bij rouw kun je dat vertalen naar de vraag: wat helpt mij vandaag om met dit gemis te leven?

ACT en verlies

Niet minder voelen, maar meer bewegingsruimte

Acceptatie: gevoelens ruimte geven, zonder het verlies goed te hoeven vinden.

Defusie: opmerken wat je hoofd zegt. Bijvoorbeeld: ik heb de gedachte dat ik nu verder zou moeten zijn.

Het hier en nu: contact maken met wat er om je heen gebeurt wanneer herinneringen of zorgen je meeslepen.

Zelf als context: merken dat verdriet onderdeel is van je ervaring, zonder dat het alles beschrijft wat jij bent.

Waarden: onderzoeken hoe je wilt omgaan met jezelf en anderen, ook terwijl je rouwt.

Toegewijde actie: een haalbare stap zetten die past bij wat voor jou belangrijk is.

Een voorbeeld: je mist de vanzelfsprekende gesprekken met iemand die belangrijk voor je was. Contact zoeken met een vriend vervangt die persoon niet. Toch kan het passen bij je verlangen naar verbondenheid. Je kunt tijdens die afspraak lachen én verdriet voelen over degene die ontbreekt. Waarden zijn daarbij geen verplicht lichtpuntje. Je hoeft geen les uit het verlies te halen of er een betere versie van jezelf van te maken. Soms is de passende stap klein: iemand laten weten dat je een moeilijke dag hebt, samen eten of een afspraak afzeggen omdat je rust nodig hebt.

✦

Acceptatie is geen nieuwe prestatie

Ook ACT-taal kan onbedoeld streng worden. Nu moet ik het dus accepteren. Nu moet ik ruimte maken. Nu moet ik leven naar mijn waarden. Dan staat er alsnog een meetlat naast je verdriet. Je hoeft niet elk gevoel op ieder moment toe te laten. Je mag doseren, steun zoeken en pauzeren. De vraag is vooral of jouw manier van omgaan met de pijn je nog bewegingsruimte geeft. Kun je soms stilstaan én soms iets anders doen? Of wordt steeds meer van je leven georganiseerd rond het voorkomen van ieder mogelijk gevoel? Het fasemodel en ACT beantwoorden bovendien verschillende vragen. Het ene benoemt mogelijke reacties op verlies; het andere biedt een manier om met ervaringen om te gaan. Dat maakt ACT niet automatisch beter dan andere vormen van rouwbegeleiding of behandeling.

Rouw gaat niet alleen over de dood

Rouw kan ook samenhangen met het verlies van een relatie, gezondheid, werk of de hoop op een kind. Wat je mist, is soms moeilijk in één zin te vatten. Je verliest niet alleen wat er was, maar ook wat je dacht dat er zou komen.

Verlies kent veel vormen

Ook zonder overlijden kun je rouwen

Een relatie of vriendschap: je mist een persoon, gedeelde gewoontes, intimiteit en een toekomst die je samen voor je zag.

Gezondheid of mogelijkheden: je moet je leven anders inrichten, terwijl je nog verlangt naar wat eerder vanzelfsprekend was.

Een kinderwens of zwangerschap: het verlies kan ook gaan over het ouderschap en het leven dat je al voor je zag.

Werk, een huis of een vertrouwde omgeving: je kunt houvast, betekenis, contacten of een gevoel van thuis verliezen.

Een dier: je mist een dagelijkse metgezel, vaste rituelen en een vertrouwde aanwezigheid.

Sommige verliezen krijgen weinig erkenning. Er is geen uitvaart, geen duidelijk afscheid of nauwelijks ruimte om erover te praten. Een relatie kan bijvoorbeeld belangrijk zijn geweest zonder dat anderen ervan wisten. Dan draag je mogelijk niet alleen het gemis, maar ook de eenzaamheid van een verhaal dat bijna niemand kent.

Levend verlies: als het gemis opnieuw verandert

Bij levend verlies gaat het om verlies dat verweven blijft met het leven en zich opnieuw kan aandienen. Denk aan blijvende gezondheidsbeperkingen of veranderingen bij een naaste met dementie of niet-aangeboren hersenletsel. Iemand kan nog aanwezig zijn, terwijl vertrouwde gesprekken, wederkerigheid of gezamenlijke mogelijkheden veranderen. Er kan tegelijk liefde zijn voor wie iemand nu is en verdriet om wat niet meer lukt. Dat betekent niet dat die persoon alleen nog maar een verlies vertegenwoordigt. Ook het contact van vandaag kan waarde hebben. Bij zulke situaties past het idee van definitief “afronden” vaak slecht. Een nieuwe achteruitgang of een alledaags moment kan opnieuw zichtbaar maken wat je mist.

Mild zijn zonder jezelf iets aan te praten

Naast het gemis kan er een strenge stem zijn: anderen hebben het erger. Ik moet sterker zijn. Het duurt nu wel erg lang. Je hoeft die stem niet met positieve uitspraken te overstemmen. Een eerlijkere reactie kan al zijn: dit raakt me, en vandaag kost dat veel energie. Stel jezelf eens de vraag: wat zou ik tegen iemand zeggen die ik liefheb en die dit meemaakt? Waarschijnlijk niet dat diegene sneller moet opschieten. Misschien zou je iets te eten brengen, luisteren of vragen of je even moet blijven. Je mag onderzoeken of je iets van diezelfde zorg ook aan jezelf kunt geven.

Probeer het zelf

Wat vraagt deze dag?

Deze oefening is bedoeld als klein moment van aandacht. Je hoeft je erna niet beter te voelen.

1. Oriënteer je.
Kijk om je heen. Merk een paar kleuren of voorwerpen op en voel waar je voeten de grond raken.

2. Benoem wat er is.
Bijvoorbeeld: ik mis iemand, ik ben boos of ik voel weinig en weet niet wat ik nodig heb.

3. Merk de extra eis op.
Zegt je hoofd dat je anders zou moeten voelen? Probeer: ik merk dat mijn hoofd vindt dat ik verder moet zijn.

4. Kies één haalbare vorm van zorg.
Wat past vandaag: rust, contact, iets praktisch regelen of bewust stilstaan bij een herinnering?

5. Maak het klein.
Stuur één bericht, vraag iemand om samen te eten of neem tien minuten pauze.

Wordt stilstaan bij je gevoel te veel, stop dan. Richt je aandacht op je omgeving en zoek zo nodig iemand op bij wie je je veilig voelt.

Hoe lang duurt rouw, en wanneer zoek je hulp?

Er bestaat geen algemene einddatum. Een herinnering kan ook later nog pijn doen. Tegelijk hoef je ernstige klachten niet te blijven verdragen omdat rouw “erbij hoort”. Neem contact op met je huisarts als dagelijkse dingen zoals eten en slapen niet goed lukken, je steeds somberder wordt of alcohol of middelen nodig hebt om het vol te houden. Je mag ook eerder hulp vragen. Rouw is op zichzelf geen ziekte. Bij sommige mensen ontstaan wel klachten waarvoor gerichte behandeling nodig is. Coaching is geen vervanging voor behandeling van bijvoorbeeld een langdurige rouwstoornis, depressie of traumaklachten. Denk je aan zelfmoord? Neem direct contact op met je huisarts of huisartsenpost, of bel 113 of chat via 113.nl. Bel bij onmiddellijk gevaar 112.

Je hoeft niet klaar te zijn om verder te leven

Misschien helpt het je om te spreken over “een plek geven”. Misschien voelt dat alsof je iets moet opbergen wat nog volop aanwezig is. Je mag woorden kiezen die beter bij je passen. Leren dragen. Verbonden blijven. Je leven opnieuw vormgeven, zonder te doen alsof het oude niet belangrijk was.

Je hoeft niet te stoppen met missen om opnieuw ruimte te maken voor leven.

Rouw hoeft geen trap te zijn met aanvaarding op de laatste trede. Er kan ruimte ontstaan voor herinneringen, verdriet, rust en nieuwe ervaringen naast elkaar. In jouw tempo, zonder dat elke dag bewijs hoeft te leveren dat je vooruitgaat.

Bronnen

1. Kübler-Ross, E. (1969). On Death and Dying. Macmillan.

2. Elisabeth Kübler-Ross Foundation. The Five Stages of Grief.

3. Stroebe, M. & Schut, H. (1999). The Dual Process Model of Coping with Bereavement: Rationale and Description. Death Studies, 23(3), 197–224. https://doi.org/10.1080/074811899201046

4. Stroebe, M. & Schut, H. (2008). The Dual Process Model of Coping with Bereavement: Overview and Update.

5. Association for Contextual Behavioral Science. The Six Core Processes of ACT.

6. Thuisarts.nl. Ik rouw.

Terug naar blog

Reactie plaatsen

Let op: opmerkingen moeten worden goedgekeurd voordat ze worden gepubliceerd.